Малға кет

Тыйымдар: малға қатысты ұстанымдар мен сақтанымдар

Қазақ дүниетанымында төрт түлікке қатысты тыйымдар — тек тұрмыстық ереже емес, малдың берекесін, құтын, сауынның тұрақтылығын, төлдің амандығын көздейтін тәрбиелік қағидалар. Төменде халық арасында кең тараған түсініктер мен ұстанымдар жинақталды.

Төлдеу, сауу және сүтке қатысты

Буаз малды төлдер алдында, өрістен қайтқанда немесе өріске айдағанда қуаламаған: ерте төлдеп, іш тастау (іш тастау) қаупі бар деп ұққан.
Тұмса малдың алғашқы сүтін ешкімге бермеген; сүтті малды мақтан етіп жарияламайтын: «сүті қайтады» деп сақтанған.
Малды сауарда зекімей, дауыс көтермей, тіл тигізбей сауу керек: «иесі өкпелейді, сүті кетеді» деген сенім бар.
Сауын үстінде иесімен амандасып, сауынның қасына келмеген: «сүті қайтады» деп ырымдаған.
Малдың алдынан бос ыдыспен шықпаған: «сүті азаяды» деген ұғым болған.
Қу шыбықпен не көсеумен айдамай, жас шыбықпен айдаған: «сүті күйіп кетеді» деп тыйған.
Сойылған малдың қанын төрт түліктің (әсіресе сиырдың) көзінше төкпеген: «сүтінен айырылады» деген түсінік бар.
Тірі малдың көзінше мал соймаған: сауын малы сүтінен айырылады деп қауіптенген.
Мал иесі немесе оның отбасында адам қайтыс болса, мал сауылмай, төлін ағытып жіберген.

Қора, өріс және тәртіп

Мал қораның ішінде де, сыртында да ысқырмаған: ысқырыққа жылан келеді, малдың емшегін шағады немесе сүтін сорып кетеді деген ұғым қалыптасқан.
Мал өріске кеткен соң қой қораның есігін ашық қалдырмаған: «жын-шайтан еніп кетеді» деп тыйған.
Күн батқаннан кейін малды қорадан шығармаған: ит-құс, жын-шайтаннан сақтайды деп санаған.
Түнде мал санамаған және ешкімге мал бермеген: «берекесі кетеді» деген тыйым бар.
Мал қораға түнде ошақтан шала жанған от алып шығуға болмайды деген тыйым айтылған.
Бөгде адам отар ішінде жатып қалса немесе отардың ортасына көп кірсе, «малдың құты кетеді» деп жорыған.
Мал табынының алдынан кесіп өтпеген, қой отарының арасымен бойлап өтпеген: «иесі өкпелейді» деп сақтанған.

Әдеп, сөз және ниет

Ұрлық жасаған, өтірік айтқан адамға мал бақтырмаған: «малдың берекесі кетеді» деп есептеген.
Мал туралы сөз болғанда: «Не бағып жүрсің?», «Не айдап жүрсің?», «Не сауып жүрсің?» деп сұрамаған; «иесі өкпелейді» деген.
Малдың кемшілігін бетке басып сөйлеспеген: «мал ауырады, сүт бермейді» деп жорыған.
Малға «кет!» деп зекімей, дауысты көтермей сөйлеген; балағаттауға қатаң тыйым салған.
Малшылар беті-қолын жумай мал шығармауға тырысқан: «мал өлім-жітімге ұшырайды» деген наным бар.
Қой бағып отырып тігін тікпеген және өзіне/отбасына қатысты қайғылы сөздерді көп қозғамаған: «мал иесі өкпелейді» деп санаған.

Жас төл, дене мүшесі және қауіпсіздік

Жас мал төлдегенде қарыз сұрап келген адамға ештеңе бермеген: «жас төлдің құты кетеді» деген.
Қой қоздағанда шуын жерден айырмаған; сүйретіп апарып тастаған. Әйтпесе қозы қашаған болады, ал шу жеген мал тумай қалады деп түсіндірген.
Мал туып жатқанда жанында адам көп тұрмаған: төлін қызғанып, өлтіріп қоюы мүмкін деген сақтық айтылған.
Жас малдың арқасынан қайта-қайта сипай бермеген: «өспей қалады» деген тыйым бар.
Жатқан малдың үстінен аттамаған; аттауға мәжбүр болса, кейін қарай аттаған. Әйтпесе омыртқасы сынады немесе қасқыр жейді деп сенген.
Жас малдың мүйізі шығар кезде қолмен көп сипамаған: «мүйізі қисық болады» деген.
Жас малдың тісін санамаған: «өлім-жітімге ұшырайды» деп ырымдаған.
Малды аяқпен теппеген, атты ауыздықпен ұрып жазаламаған: «иесі өкпелейді» деген.

Қошқар салу, көш және маусымдық тыйымдар

Жаңа ай туғанда қойға қошқар жібермеген: «иесі өкпелейді» деген түсінік бар.
Қошқар салып жатқанда ұрсыспаған, қамшы өруге кіріспеген: «қойдың құты қашады» деп жорыған.
Он екі мүшесінің бірі кем адам қошқар салмауы керек деген ұғым болған: қозы сондай болып туады деп қауіптенген.
Ораза кезінде малдың орнын ауыстырмаған: «иесі өкпелейді» деген.

Қой қоздап жатқанда мал сатпаған, біреуге сыйламаған: «құты қашады» деген тыйым бар.
Түйені таяқпен ұрып айдамаған, жетектеп жүргізген.
Малшы көктемде жалаң аяқ, жалаң бас далаға шықпаған: «отарына суық тиеді» деп ырымдаған.

Сүйек, от және тазалық

Малдың сүйегін аяққа баспаған, жерге көміп тастаған.
Малдың сүйегін отқа салмаған: қорадағы байлаулы малдың сүйегі сырқырайды, жылқы шошымалы болады деп санаған.
Қойдың мүйізін, жүнін өртемеуге тырысқан: «қорадағы қойдың сүйегі сырқырайды» деген.

Мал қорада дәрет сындырып қойса, «желіні іседі, сүті қайтады» деп жорыған.
Малдың жанында отырып, тізеге салып ағаш сындырмаған: «малдың аяғы сынады» деген. Ағашты балтамен немесе аяқпен басып сындыру жөн көрілген.

Береке мен «құтты» сақтайтын ұсақ тыйымдар

Малға бас киім лақтырмаған: «сүті кетеді» деген.
Қойды қант беріп, тұз беріп шақырмаған: «сайтан жүгіреді» деген тыйым айтылады.
Малды бөтен адамға саудырмаған: мал жатырқамай, өзге адамға да сүт бергіш болады деп сақтанған.
Таңертең ерте малға бөгде адамды шығармаған: «құты кетеді» деген.
Сатылған не сыйға берілген малды жиі еске алып, қайғырмаған: «ол жақта өліп қалуы мүмкін» деп жорыған.
Малшының таяғын бөтенге ұстатпаған: шопан таяғы киелі, жын-шайтанды аластайды деп есептелген.

Ырымдар: тілек, белгі және қорғаныш ұғымдары

Ырымдар — қауымдық жадыда сақталған тілектер мен белгілер жүйесі. Олар «жақсы сөз — жарым ырыс», «жамандықты шақырмау» сияқты ұстанымдармен астасып, күнделікті тіршіліктегі ұсақ әрекеттерге дейін мән берген.

Тілек пен жолыққандағы сөз

Мал айдап бара жатқан адамға кездескенде: «Айдар көбейсін!» дейді, ал малшыға: «Бағар көбейсін!» деп тілек білдіреді.
Малдың сүттілігіне не семіздігіне риза болғанда, алдымен құдайға сыйынып, содан кейін ризалығын айтқан: «көз тиіп кетпесін» деген сақтық.

Жас ботаға қатысты қорғаныш

Жас ботаны бірден көзге түсірмей, бір ай шамасында шымылдықтың не ши қоршаудың ішінде ұстаған.
Жас бота тұрған киіз үйдің белдеуіне бөгде адамның атын байлатпаған.
Бөгде адам ботаға көзі түссе, «тіл-көзім тасқа» дегізіп, ботаға түкіртетін немесе отқа тұз тастататын ырым болған.
Жаңа туған ботасы бар үйге қызыл жалау байлаған: жұрт қатты жүріп келмесін, бота шошымасын деген ниет.

Сүт, ақ және қазан-ошақ

Қазанда қайнап жатқан сүт төгілсе, малдың желініне жара шығады деп жорыған.
Сүт отқа күйсе, малдың емшегіндегі сүт азаяды деген түсінік болған.
Ақты (сүтті, айранды) төкпеген: «малдың желіні кетеді» деп ырымдаған.
Сиырдың желіні іссе, таңертең ерте кебіспен ұшықтайтын ырым бар.

Қасиетті нысандар мен жан-жануарға көзқарас

Үйге кірген жыланды өлтірмей, басына ақ тамызып шығарып жіберген: кей кездері періштелер жылан бейнесіне енеді деген түсінік айтылған. Ал далада көрсе зиянды деп қуып жүріп өлтіру әдеті де болған.
Аққуды, сарыала қазды, бұлбұлды және жалғыз жүрген құсты ауламаған: киелі құс деп бағалаған.
Кептерге тас лақтырмаған: «тыныштық бұзылады, береке кетеді» деп ырымдаған.

Саусқан үй төбесіне қонып, үйге қарап шықылдаса — қонақ келеді, алыстан жолаушы жетеді деп жорыған. «Әлей-әлей, ақ сөйлей гөр!» деп тілек айтады.
Үкі қасиетті құс саналған: үлпілдек жүні, басы, сирағы, қуырсыны жын-шайтаннан қорғайды деп, төсек басына, бесікке, бас киімге қадаған.
Әдетте бұта-бүрген, ши түбіне саритын ит үй іргесіне сарыса, «құт құйды» деп ырымдаған.

Соғым, ас және нысаналы мал

Асқа, тойға, мерекеге сойылған малдың етін сол үйдің адамдары ауыз тимей тұрып өзгеге үлестірмеген.
Қанын итке иіскетпей, көміп тастаған: «жақсы тілеу басқаға ауыспасын, оң тілек ит-құсқа жем болмасын» деген ниет.
Мұндайда нысаналы мал сойған: дені сау көкқасқа тай, ақсарыбас қой, атан түйе, атан өгіз, ту бие секілді.
Мал сойғанда төс шеміршегін кесіп алып, жарға не босағаға лақтырғанда жабысып қалса — ол үйдің аты жүйрік болады деп жорыған.

Ауру-сырқау, оба және «қорған»

Малға оба тисе, қасиетті саналған адамдардың моласынан топырақ әкеліп ұшықтайтын ырым бар: «обаның да қорғаушы күші болады» деп сенген.

Жол, көш және табиғи белгі

Ауылдан аттанғанда ит ере шықса, қуалап кері қайтармаған: «ит иесіне оралады, жол ашылады» деп жақсылыққа жорыған.
Түйе мойнын созып, басын жерге қойып жатса — ұзақ жол немесе көш басталады деп ұйғарған.

Қоралы қойға қасқыр шапса, «көк бөрінің ауызы тиді — көк тәңірі қолдайды, мал өседі, жан аман болады» деп жорыған.
Түйенің ішіндегі аруананы соғымға соймаған: «әулеттен күш-қуат, негізгі мейір кетеді» деп ырымдаған.

Бата және адалдық ұстанымы

Малды бауыздар алдында басын құбылаға қаратып, бата жасап: «Бұйыртып жегіз» деп тілек айтқан. Мұндағы ниет — мал еті дәмді, адал болсын деген ұғым.