Қазақша рефераттар

Вакцинациялау тактикасы

Вирусты гепатиттер туралы

Вирусты гепатиттер (бауырдың қабынуы) — кең таралған әрі адам денсаулығына қауіпті жұқпалы аурулар тобы. Олардың қоздырғыштары әртүрлі болғанымен, ортақ белгісі бір: ең алдымен бауыр тінін зақымдап, қабынуға әкеледі. Осыған байланысты гепатиттерді халық арасында жиі «сары ауру» деп атайды.

Сары ауру туралы алғашқы деректерді б.з.д. V ғасырда Гиппократ сипаттаған, алайда нақты қоздырғыштары тек ХХ ғасырдың ортасында анықталды. Бүгінде вирусты гепатиттер жұқпалы аурулар ішіндегі ең өзекті мәселелердің бірі болып қала береді.

Неліктен бұл мәселе маңызды?

Жаһандық ауыртпалық

ДДҰ дерегі бойынша В гепатитімен ауырғандар саны 1 млрд-тан асады. С гепатиті де әлем бойынша кең таралған.

Өлім-жітім және асқынулар

Жыл сайын бауыр циррозынан көптеген адам қайтыс болады. С гепатиті жиі созылмалы түрге ауысып, циррозға және бауыр обырына апаруы мүмкін.

Әлеуметтік-экономикалық салдары

Аурудың еңбекке қабілетті жаста пайда болуы — қоғам үшін де, мемлекет үшін де елеулі салмақ: емдеу шығындары өседі, еңбек өнімділігі төмендейді, адам ресурстары жоғалады.

Гепатит вирустарының негізгі жіктелуі

Халықаралық жіктелім бойынша вирусты гепатиттер берілу механизміне қарай екі топқа бөлінеді.

1) Энтеральды топ

Фекальды-оральды жолмен беріледі (су, тағам, кір қол). Бұл топқа А және Е вирустық гепатиттері жатады.

2) Парентеральды топ

Қан және биологиялық сұйықтықтар арқылы таралады (қан, сілекей, шәует, емшек сүті). Бұл топқа В, С, D гепатиттері (сондай-ақ клиникалық ұқсас G) жатады.

Қазақстандағы эпидемиологиялық ерекшелік

Қазақстан Республикасы А вирустық гепатиті жиі кездесетін өңірлер қатарына жатады: тіркелетін жағдайлар үлесі жалпы вирусты гепатиттердің 60–90%-ына дейін жетуі мүмкін. Е вирустық гепатиті елімізде тіркелмеген; ол көбіне сумен жабдықтау жүйесі әлсіз ұйымдастырылған Азия және Африка елдеріне тән.

А, В, С, D, Е, G гепатиттері: қысқаша шолу

А вирустық гепатиті (АВГ)

Берілу жолдары

  • Тұрмыстық-қатынастық (отбасы, ұжым).
  • Су және тағам арқылы (алиментарлық).
  • Парентералды — сирек.

Сарғаю жиілігі (жас бойынша)

  • 6 жасқа дейін — 10%-дан кем.
  • 6–14 жас — 40–50%.
  • 14 жастан жоғары — 70–80%.

Нәтижелері

  • Жіті А гепатитінің 99%-ы сауығумен аяқталады.
  • Сирек асқынулар: фульминантты, холестаздық, рецидивтік.
  • Созылмалы түрге өтпейді.

Зертханалық диагностика (серология)

  • IgM anti-HAV — жіті жұқпаны көрсетеді, 6 айға дейін сақталуы мүмкін.
  • anti-HAV total — бұрын ауырғанын немесе вакцинациядан кейінгі иммунитетті көрсетеді, көбіне өмір бойы сақталады.

Алдын алу және бақылау стратегиясы

  • Санитарлық жағдайды жақсарту және халықты сапалы ауызсумен қамтамасыз ету.
  • Мектепке дейінгі ұйымдар мен мектептерде қол жуу, ауызсу тәртібі, жеке гигиенаға қажетті жағдай жасау (сабын, дәретхана қағазы).
  • Асхана, буфет, санитарлық тораптар мен сыныптарды күнделікті тазалау талаптарын сақтау.
  • Оқушыларды үй-жайларды жуып-тазалауға тартуға тыйым салу.

Ерекше алдын алу: вакцинация. Егу 6 ай аралықпен 2 рет жүргізіледі, әдетте айқын жанама әсерлер тән емес. Басқа вакциналармен бөлек енгізу шартымен қатар салына алады.

Ошақтағы іс-шаралар

  • Қарым-қатынаста болған адамдарды байланыс үзілгеннен кейін 35 күн бойы апта сайын медициналық бақылау (сауалнама, қарау, термометрия, бауырды пальпациялау).
  • Бақылау кезеңінде балаларды топтар арасында ауыстыруға және жаңадан қабылдауға шектеу; сынып бойынша кабинет жүйесін уақытша тоқтату.
  • Клиникалық көрсеткіш болса — дәрігер тағайындауымен биохимиялық талдаулар.
  • Балабақша және жабық типтегі ұйымдарда қорытынды дезинфекция жүргізу.

В вирустық гепатиті (ВВГ)

Инкубациялық кезең

Орта есеппен 60–90 күн (45–180 күн аралығы).

Клиникалық ерекшелік

5 жасқа дейін сарғаюмен білінуі сирек, бірақ созылмалы түрге өту қаупі жоғары. Жас ұлғайған сайын жіті манифестік түр жиірек кездескенімен, созылмалыға өту жиілігі төмендейді.

Жұғу жолдары (ең жиілері)

  • Парентералды: қан құю, инъекция, медициналық манипуляциялар, микрожарақат арқылы тұрмыстық жанасу.
  • Жыныстық жол.
  • Анадан балаға — босану кезінде.
  • Қауіпті тұрмыстық жағдайлар: тіс емханасы, шаштараз, пирсинг/тату, стерильсіз құрал қолдану.

Балалар үшін қауіп

Нәрестелік шақта жұққанда ауру жиі байқалмай өтеді, бірақ созылмалы тасымалдаушылық пен кейінгі цирроз/обыр қаупі айқын жоғарылайды.

В және D гепатиттерінің алдын алу: вакцинация

ВВГ мен D вирустық гепатитінің өзіндік профилактикасы — вакцинация. Негізгі мақсат: жіті және созылмалы түрлерін қоса алғанда, В және D гепатиттерінің алдын алу.

Вакцина түрлері

  • Моновалентті — тек В гепатитінен қорғайды.
  • Поливалентті — бірнеше инфекцияға қарсы құрамдас вакциналар (мысалы, АКДС құрамында).

Туған кезде алғашқы доза ретінде міндетті түрде моновалентті вакцина қолданылады.

Егу үлгілері (3 доза)

  • Нәрестелер: 0–2–4 ай (алғашқы 12 сағат ішінде, 2 ай, 4 ай).
  • 1 жасқа дейін (туғанда егілмесе): 0–2–6.
  • 1 жастан асқандар және ересектер: 0–1–6.

Маңызды қағидалар

  • Әртүрлі өндірушінің вакциналарын курста өзара алмастыруға болады.
  • Кезекті доза кешіксе — мүмкіндігінше тез енгізіледі, курсты қайта бастау талап етілмейді.
  • Қорғаныш антиденелері егілгендердің 95%-нан астамында қалыптасады.
  • 15 жастан асқандарға вакцинация маркерлік диагностикалаудан кейін жүргізіледі.

Қарсы көрсетілімдер (негізгілері)

  • Туа біткен шала туғандық және салмағы 2000 г-нан төмен болуы.
  • Алдыңғы дозадан кейін ауыр аллергиялық реакция (есекжем, тыныс тарылуы, ісіну, шок).
  • 38°C-тан жоғары қызбамен өтетін орташа/ауыр жедел сырқат (сауыққаннан кейін 2–4 аптадан соң).
  • Жүктілік.
  • Жеңіл ЖРВИ, ішек және басқа жеңіл жедел инфекциялардан кейін — сауыққан соң бірден егуге болады.

Вакцинацияланатын негізгі топтар

  • Жаңа туған нәрестелер (алғашқы 12 сағатта).
  • Жасөспірімдер (сырқаттанушылық деңгейіне байланысты).
  • В гепатиті ошағында жақын қарым-қатынаста болғандар.
  • Медицина қызметкерлері және медицина оқу орындарының студенттері.
  • Қан және оның компоненттерін алатын реципиенттер.
  • Алғаш анықталған АИТВ жұқтырғандар.
  • Гемодиализ және трансплантацияға жататын сырқаттар.
  • Онкогематологиялық және иммунсупрессиялық терапия алатын сырқаттар (ерекше сызба/бақылау қажет болуы мүмкін).

D вирустық гепатиті (ДВГ)

D гепатиті тек В гепатиті бар кезде дамиды және суперинфекция ретінде ағымды ауырлатуы мүмкін.

С вирустық гепатиті (СВГ)

С гепатиті жиі «қан құюдан кейінгі гепатит» ретінде сипатталады: негізгі жұғу жолы — қан арқылы (қан құю, стерильсіз инъекциялық құралдар). Жыныстық жолмен берілуі салыстырмалы түрде сирек, сондай-ақ анадан ұрыққа берілуі мүмкін.

Инкубациялық кезең

Орта есеппен 180–210 күн.

Ерекше қауіп

Қазіргі уақытта С гепатитіне қарсы вакцина жоқ. Басқа вирустармен қосарланса, ауру ағымы асқынып, ауыр салдарға әкелуі мүмкін.

Е вирустық гепатиті (ЕВГ)

Е гепатиті негізінен су арқылы беріледі. Ол эпидемиялық өршулермен сипатталып, көбіне 15–29 жастағы адамдарды зақымдайды. Жүктіліктің үшінші триместрінде өлім-жітім деңгейі 20%-ға дейін жетуі мүмкін.

Алдын алу және эпидемияға қарсы шаралар АВГ кезіндегідей: тіркеу, есепке алу, эпидемиологиялық тексеру, сырқаттанушылықты талдау және су қауіпсіздігін қамтамасыз ету.

G вирустық гепатиті

G гепатитінің белгілері С гепатитіне ұқсас болуы мүмкін, алайда әдетте қауіпі төмендеу: С гепатитіне тән цирроздың үдеуі және бауыр ісігіне апаратын инфекциялық үдеріс G түріне әрдайым тән емес. Дегенмен, С және G вирустары қосарланса, цирроз қаупі артуы ықтимал.

Негізгі ұғымдар: берілу тетіктері

Энтеральды тетік

Вирус организмге асқазан-ішек жолы арқылы енеді: ластанған су, тағам өнімдері, кір қол арқылы жұғады.

Парентеральды тетік

Тері мен шырышты қабық тұтастығы бұзылғанда (инъекция, манипуляциялар, қан құю), сондай-ақ босану кезінде анадан балаға беріледі.

Ауруханаға жатқызу және емдеу қағидалары

Жатқызу (оқшаулау)

  • Энтеральды гепатиттер (А, Е) клиникалық көрсеткіш бойынша (ауыр түрлері) ауруханаға жатқызылады.
  • Парентеральды гепатиттер (В, С, D) бөлек қарастырылады.
  • Көп жағдайда ауру өршу кезеңінде анықталатындықтан, эпидемиологиялық оқшаулауға айқын көрсеткіш болмайды: осы кезеңде вирус бөлуі төмендеп, қауіп азаяды.
  • Жүкті әйелдер клиникалық көрсеткішпен жұқпалы стационарға, босанған әйелдер — қатаң эпидрежимі бар оқшауланған палаталарға орналастырылады.

Емдеу

Емдеу халықаралық ұсынымдарға сәйкес жүргізіледі: режим, диета, этиотропты және патогенетикалық терапия. А және Е гепатиттерінде этиотропты терапия қолданылмайды.

Вирусқа қарсы ем (пегилирленген интерферондар, нуклеозид/нуклеотид аналогтары және т.б.) көрсеткіштер бойынша, бекітілген хаттамалар негізінде тағайындалады. Дәрілік препараттарды таңдауда сақтық қажет, себебі көптеген дәрілер гепатоуытты.

Глюкокортикостероидтерді қолдануға болмайды.

Фульминантты түр және ауыр асқынулар

  • Инфузиялық терапия және су балансын бақылау.
  • Психомоторлық қозуды басу.
  • Ішек аутоуыттануының алдын алу.
  • Гипоксияны түзету.
  • Асқазан-ішек қан кетуі, бүйрек жеткіліксіздігі және жайылған жұқпа сияқты асқынуларда арнайы емдік тактика қолданылады (гепатоуыттылықты ескере отырып).

Қорытынды: алдын алу — ең тиімді тәсіл

Қазіргі таңда вирусты гепатиттердің барлық түрлері бойынша диагностика жақсы жолға қойылған: ауру ерте анықталып, дер кезінде емделсе, көп жағдайда сауығуға болады. Дегенмен, ең тиімді жол — алдын алу: қауіпсіз су мен санитария, стерильділік талаптары, медициналық және тұрмыстық қызметтердегі қауіпсіз рәсімдер, сондай-ақ халықты және қауіп топтарын уақтылы вакцинациялау.

Қазақстанда В гепатитінің алдын алу мақсатында жаңа туған нәрестелерге, медицина қызметкерлеріне және эпидемиологиялық көрсеткіш бойынша қарым-қатынаста болған адамдарға вакцинация жүргізіледі.