Қар қызы

«Алтай өңіріне алпыс жылдан бері дәл осындай қалың қар жауғанын көрген жоқпыз», — деседі қариялар. Расында да, қар бас көтертпей жауып тұр: есік алды мен қора маңын тазалап үлгермейсің. Ауыл-үйдің арасын күреп, жалғыз аяқ жол салудың өзі азапты жұмысқа айналған.

Кейбір салақ адамдардың бел ағашы босап, мал қамайтын қоралары сыр берді: төбесі топ етіп ойылып түсіп жатыр. Күн бір жылт етіп ашыла қалса, аппақ қардың астында бүк түсіп, қаздың жұмыртқасындай томпайып, тілсіз жатқан үйлерді көресің. Сол үйлердің қар кептелген мұржаларынан жұлындай көтеріліп, жуас қана будақтаған түтін шыққанын байқап, «мына ауылдың адамдары қарға тұншығып өлмеген екен» деп тәуба дейсің.

Төрт түлік тебінге шыға алмай, омалып қорада тұр. Суатқа апару да мұң — әуре-сарсаң. Ұрланып басталып, жапалақтай жауған қар мәңгілік сабырмен аспан астын түгел басып алғандай. «Аспан» деп баяғы ұғыммен айтамыз, әйтпесе бұл кезде аспан жоқ: мың-миллион сансыз қар көбелегі ғана бірін-бірі қуып, ойына келгенін істеп жүр.

Осындай ғажап, құлаққа қорғасын құйғандай тыныштықты Нұржан бұрын көрмеген еді. «Дүниеде қар жауған сәттегідей бейбіт те тыныш өмір бар ма екен?» — деп ойлады ол жүзін көкке көтеріп. Жыбыр-жыбыр қалықтаған қар жапалақтары бетіне асықпай келіп қонады да, жылбысқалана еріп, суға айналып, бетімен айғыз-айғыз болып аға жөнеледі. Ептеп қытықтай ма екен…

Өр Алтайды жайлаған үш жылдық құрғақшылықтың есесін осы ес жидырмай жауған қар қайтаратындай көрінген. Басында бұл қар қызық әрі әдемі еді: балалар аққала жасап асыр салды, ауылдың қайқы құйрық иттері ұлпа мамыққа аунап мәз болды. Үлкендер келесі жаздың жаңбырлы, ырысты жыл боларын болжап, риза пейілге бөленген.

Алайда сағынып көріскен қардың соңы жұтқа айналмай қайтсін: елді де, жан-жануарды да әбден зықысын шығарып, мезі етті. Борап-ұйтқып соғар тентек мінез танытпай, үн-түнсіз, тоқтаусыз жауғаны одан бетер ауыр: бірде ұйқың келеді, бірде өзіңнен-өзің жер тепкілеп айқайлағың келеді. Сезім селт етпейтін сергелдең күй…

Нұржан үйде отыра берсе де болушы еді, бірақ шыдамады. Есіктен шыға бере көкке қадалып, тізеден асқан қарды омбылап, кеңсеге қарай тұңғыш рет із салды. Өзін «менен басқа бәрі қырылып қалғандай» сезінген, бірақ совхоз кеңсесі бос емес екен: үш-төрт адам карта ойнап отыр.

— Хал қалай, бала? — деді бастық Упрай, езуіндегі темекісінің сабағын үзіп алып, түкіріп тастап.
— Далада қар жауып тұр, — деді Нұржан.
— Қар бес күннен бері жауып тұр…

Картаның үстінен сөздің беті бірден «шаруаға» бұрылды. Упрай Нұржанға: ертең ерте екі жігіт қосып алып, Айыртауға аттанып, күзден қалған шөпті әкелуді бұйырды. Нұржан болса көнбей, бұл жұмысты басқа трактористке беруді талап етті.

Кабинет ішінде үнсіздік ұзаққа созылды. Терезеден қарасаң — жапалақтап жауған қар ғана. Сол тыныштықты Нұржан «заң» туралы сөзбен бұзды: физикадағы еркін түсу үдеуі массасына тәуелді емес екенін айтып, қағазға формула жазбақ болды.

Упрай болса оны шорт кесті: «Елуден асқанда оқу қонбайды» деді де, өзінің «өмір туралы формуласы» барын айтты. Ол «қызметтің өсуі қабілетке байланысты емес» деген кекесінге толы «заң» еді.

Нұржан да тайынбады: демек, Айыртаудан шөп әкелу «маңдай алды механизаторлыққа» байланысты емес, кез келген трактористтің қолынан келетін шаруа екенін бетке айтты. Екеуінің сөз тартысы әзілге ұласып, ақыры Упрайдың өзі де жұмсарғандай болды.

Ақыры Нұржан келісім берді. Бірақ үш шарт қойды. Біріншісі — көмекшілікке Аманжанды алу. Екіншісі — Бақытжанды қосу. Үшіншісі — ең даулысы: Упрайдың үстіндегі тонын, басындағы құндыз құлақшын мен аяғындағы ақ пимасын «прокатқа» беру.

Упрай мұны мысқылмен қарсы алды. Бірақ әңгіменің түбі бір-ақ нәрсеге келіп тірелді: қыс қыспаққа алған. Адамның тәкаппарлығы да, ашуы да қардың ішінде жұтылып кетеді — ал жылы киім мен шөп — тіршілікке тікелей керек.

Сыртқа шыққанда қардың бұрынғыдан да үдей түскені байқалды. Қалың жауған кезде төңірек тұтасып, көзге ештеңе шалынбай кетеді екен: әп-сәтте қарайған нәрсенің бәрін ақ киізге орап тастағандай. Дәл қазір жер бетінде қара түр жоқ — мұқымы аппақ.

Алғашқы қар жапалағы Нұржанның ұзын кірпігіне қонып еді, ерімеді: кірпігі қимылдаған сайын, көбелекше жабысып, бірге қозғалады. Дүние жым-жырт. Қар қылғытып қойғандай.

Упрай ойын-шыны аралас: «Қар қызын көрсеңдер, сәлем айтыңдар… бір шалға өкпелеймін деп, мұқым елді қырып алмасын» деді. Біреу мұны ертекке балады, біреу күзде естіген аңызын еске алды. Бірақ аңыздың өзінен де ауыр шындық бар еді: бұл — жұттың иісі.

Үшеуі Аманжанның қос бөлмелі ағаш үйіне жақындағанда, алдыларынан атты адам жолықты. Аттың сауырынан қарлы су сорғалайды, қатты жүрістен екі бүйірі солықтап, танауы пыр-пыр етеді.

— Упрайды көрдіңдер ме? — деді ол.
— Жаңа ғана үйіне кетті, — деді Нұржан.
— Асықпағанда қайтем… мал қырылып жатыр!

Қойшының ашуы мен шарасыздығы аралас: үш күн бұрын бір трактор жіберем деп еді, жоқ. Үйіне барса, тракторды қарға көміп, балаларға сырғанақ жасап беріпті де, өзі мас болып жатыр екен. Қойшының бар үміті — осы үшеуі сияқты жігіттерде. Бірақ олар Айыртауға шөп әкелуге жөнелтілген.

Қойшы қамшысын бір сілтеп, буы бұрқыраған атымен құйындата жөнелді. Артында бұрқырап қар бораны қалды. Қардың ішінде тек ақ дүние ғана емес, ауылдың тозған жүйкесі мен үзілген үміті де үйіріліп тұрғандай еді.