Абай Құнанбаев философиясы
Р.Е. Джуншеев • Тараз мемлекеттік педагогикалық институты (Тараз қ.)
Қазақ философиясы тарихын логикалық-құрылымды кестелер арқылы оқыту әдістемесі
Философия пәнін оқытуды талдау соңғы жылдары академиялық сабақтарда (әсіресе практикалық сабақтарда) эмпирикалық білімдерге басымдық беру тенденциясының күшейгенін көрсетеді. Сабақ мазмұны нақты мысалдармен, өзекті оқиғалармен, практикалық сұрақтармен және тарихи деректерге бай материалдармен ұсынылады. Алайда бұл бағытқа шамадан тыс әуестену теориялық бөлімнің жеткілікті қарастырылмауына, тіпті оның эмпирикалық материалдардың көптігінен ығыстырылуына алып келеді.
Негізгі мәселе
Мұндай жағдайда дәстүрлі әрі вербальды дидактикалық құралдарды ғана пайдалану жеткіліксіз. Сондықтан философия пәнін оқытудың маңызды міндеттерінің бірі — студенттердің теориялық білімдерді меңгеруін және түсініктік-ұғымдық ойлауын қалыптастыруға мүмкіндік беретін тиімді әдістер мен құралдарды табу.
Шешім ретінде: логикалық-құрылымды (графиктік) кестелер
Теориялық мазмұнға бағытталған оқу қызметін басқару әдістемесін құрудың тиімді құралдарының бірі — логикалық-құрылымды немесе графиктік кестелер. Оқыту процесінде кестелер түсіндіру, есте сақтау және бекіту қызметін атқаратын көрнекілік құралы ретінде, сондай-ақ оқу ақпаратын белгілі бір құрылымдық жүйемен жеткізудің формасы ретінде қолданылады.
Кестелер нақты модель ретінде білімді шартты түрде «материалданған» формада көрсетеді. Бұл студентке ұғымдар мен заңдылықтарды сыртқы әрекеттер арқылы меңгеруден бастауға мүмкіндік береді.
Кесте — ұғымды мазмұнына сай меңгерудің маңызды шарты. Оқу процесін кестелер негізінде ұйымдастыру студенттердің оқу-танымдық қызметін басқарудың да тиімді әдісі бола алады.
Қолданыстағы қайшылық
Логикалық-құрылымды кестелер жоғары оқу орындарында түрлі пәндерде кеңінен қолданылып жүр. Дегенмен философия пәнін оқытуда оларды қолдану жеткілікті деңгейде жолға қойылмаған. Кейбір кафедраларда жасалатын кестелер теориялық білімдерді толық қамтымайды және логикалық-құрылымды кестелерге қойылатын талаптарға әрдайым сай келе бермейді. Соның салдарынан философияның теориялық мәселелерін шешуге бағытталған міндеттерді толық орындай алмайды.
Әдістемелік құралдың мақсаты
Философия пәнінен логикалық-құрылымды кестелерге арналған бұл әдістемелік құрал жоғарыда аталған олқылықтардың орнын толтыруға бағытталған. Ол кафедрада философия оқу бағдарламасына сай дайындалып жатқан оқу құралының бір бөлімі — қазақ философиясының тарихы бойынша логикалық-құрылымды кестелер құрастырудың үлгісін ұсынады. Қойылған мақсаттың орындалуын бағалауды оқырманның өз еншісіне қалдырамыз.
- Оқу материалдарын дайындауда оқытудың жүйелік принципін жүзеге асыру.
- Студенттердің философия ғылымының категориялық аппараты туралы жалпы түсініктерін қалыптастыру және ұғымдық ойлауын дамытуға жағдай жасау.
- Студенттердің аналитикалық ойлауын және оқу материалын жүйелі меңгеру қабілеттерін дамыту.
- Студенттердің бағдарламалық материалды толық меңгеруіне жағдай тудыру.
Қазақ философиясы: төл дүниетанымның желісі
Бұл әдістемелік құралдағы кестелер қазақ философиясының тарихына арналған. Философия қазақ халқына сырттан келген жат ілім емес — ол халықтың төл санасында тамыр жайған құбылыс. Қазақтың әлеуметтік психологиясына және әлеуметтік дүниетанымына терең сіңген бұл ойлау мәдениеті даналығымен, әділдігімен танылған билердің, жыраулардың, ақындардың мұрасынан айқын көрінеді.
Тұлғалар мен дәстүр
Мәселен, аты Алашқа әйгілі болған Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке би (халық оларды «Тура би» деп атаған) — сөздің салмағын танытқан тұлғалар. Билер көбіне құбылысты астарлап ашып, тұспалдап сөйлейтін шешендігімен ерекшеленген.
Қазақ қоғамында «сөз түсінер, сөз ұғар», бір ауыз сөзге тоқтайтын адамды өмірде өте жоғары бағалаған. Жырау ұғымы — қоғамдық ғылымда әлі де тереңірек зерттеуді қажет ететін күрделі феномен. Бұған Бұқар жырау сияқты тұлғалардың шығармашылығы айқын дәлел.
Абайдың орны
Қазақ қоғамдық ойының философиялық тұрғыда көрініс беруіне зор үлес қосқан ойшыл — Абай. Оның дүниетанымын «таза материалистік» немесе «таза идеалистік» деп біржақты сипаттау дәл емес. Абай Шығыс мәдениетін қазақ топырағында даналық тұрғысынан саралауға, сондай-ақ қоғамды іштен іретін алауыздықтың түбіріне балта шабуға шақырған.
Шәкәрім жалғастығы
Абай ойларын әрі қарай дамытып, өзіндік дүниетаным қалыптастырған ойшылдардың қатарында Шәкәрім Құдайбердіұлы да бар. Осындай бай мазмұнды мұраны игеруде көрнекі әрі нақты кестелердің өзіндік орны ерекше.
Төменде философия оқу бағдарламасына сай қазақ философиясы тарихының бірқатар тақырыптарының мазмұнын көрсететін кестелер үлгісі берілген.