Байғыз қайда
Жалмауыз патша және байғыздың айласы
Бұрынғы өткен заманда бір жалмауыз патша болыпты. Ол ұшқан құсты ұстап алып, шетінен жей береді екен. Көп құстың тұмсығын тесіп, жіпке тізіп қояды. Ақыры көктегі құстың бәрін аулап, ұстап бітіреді. Тек байғыз ғана жалмауыз патшаның қолына түспей жүріпті.
Негізгі ой
Күшпен бағындыру ұзаққа бармайды; ақыл мен тапқырлық кейде ең зор қауіптің өзін жеңеді.
Патшаның айла іздеуі
Жалмауыз патша байғызды қалай қолға түсірсем екен деп көп ойға шомады. Сұңқарды жұмсағысы келген, бірақ оның от шашқан көзін көріп, райынан қайтады. «Мұны жіберуге болмайды: ұстап алады да, жасырып қояды»,— деп қауіптенеді. Сосын алаңғасарлау деп ойлаған қаршығаны жұмсамақ болады.
Патша қаршығаны босатып алып: «Сен құстардың ішіндегі нағыз батылысың. Бұдан былай менің шабарманым бол. Қазір барып, байғызды тауып кел!» — деп бұйырады.
Байғыздың қолға түсуі
Байлаудан босанған қаршыға патшаның мақтауына елігіп, самғай жөнеледі. Ағаш арасын, тау-тасты кезіп жүріп, жартастың қуысында тығылып жатқан байғызды табады.
Қаршыға дауыстап: «Байғыз, байғыз, неғып жатырсың? Сені патша шақырып отыр!» — дейді.
Байғыз басын қуысқа жасыра түсіп: «Басым зырқылдап ауырып тұр, бара алмаймын» — деп ыңқылдайды.
Қаршыға: «Бері таман шықшы, сөйлесейік»,— деп өтінеді. Байғыз бұл да қолға түспей, жалғыз қалған екен ғой деп ойлап, басын қылтитып шығара бергенде, қаршыға оны іліп алып, қанатының астына қысып ұша жөнеледі.
Жаны қысылған байғыз: «Ойбай, қабырғаң тым қатты екен, әзілің жанға батты!» — деп безектейді. Бірақ қаршыға тыңдамайды.
Қаршығаның қулығы әшкереленеді
Қаршыға байғызды қанатының астына жасырған қалпы патшаның алдына келіп қонады. Жалмауыз патша оның қулық жасап тұрғанын сезеді.
Патшаның сұрағы
«Байғыз қайда?»
Қаршығаның жауабы
«Жоқ, таба алмадым» — деп қипақтайды.
Қаршыға осы айламен байғызды жасырып, өзі жемек болады. Мұны байқаған жалмауыз патша қаһарланып: «Мойныңды бұрап жұлып аламын, шыныңды айт!» — деп ақырады. Қорыққан қаршыға байғызды шығарып береді.
Байғыздың арызы және ақылы
Байғыз сауға сұрап, патшаға арызы барын айтады. Қызық көрген патша: «Ал, сөйле!» — деп рұқсат береді. Сонда байғыз өлеңдетіп, тақпақтай сөйлейді:
Бармақтай ғана басым бар,
Торғайдай ғана жасым бар.
Өсіп едім жетім боп,
Сен тоятын етім жоқ!..
Патша таңырқап: «Осы ма айтпағың?» — дейді. Байғыз: «Сөзім біткен жоқ, тақсыр, тыңдаңыз»,— деп жалғайды.
Ол патшаның барлық құсты ұстап, тұмсығын тесіп, жіпке тізіп қойғанын айтады: құстардың жейтін асы жоқ, аш-жалаңаш, арықтап азған; тесілген тұмсықтары қақсап, жандары қиналып жатыр дейді. Сосын өтінішін білдіреді: «Егер менің де тұмсығымды тесіп, жіпке өткізгің келсе, күн сәулесінен жіп есіп, соны өткізші» — дейді.
«Ондай жіпті кім есе алады?» — деп сұрайды патша. Байғыз: «Шайтанды шақыртып ессін!» — деп жауап береді.
Шайтанның шарты және найзағайдың сыры
Құстар сәуледен есілген жіппен тізілсе, семіз болады деген сөзге сенген жалмауыз патша шайтанды шақыртады да, күн сәулесінен жіп есіп беруін өтінеді. Тіпті: «Не қаласаң да беремін»,— деп жалбарынады.
Ол заманда найзағай — қыран садағының оғы екен. Соны қолға түсіре алмай жүрген шайтан шарт қояды: «Маған анау байлауда жатқан қыран садағының жебесін бер!»
Жалмауыз патша қыранның қанатының астындағы от шашқыш найзағай жебесін беріп қояды. Шайтан сәулені ұстамақ болып әрі жүгіріп, бері жүгіріп, ештеңе тындыра алмайды. Содан соң патшадан қашып, ала бұлтқа мініп аспанға көтеріліп кетеді де, қайтып келмейді. Оны ұстайтын құдірет жалмауыз патшада болмайды.
Еркіндікке жіберілген құстар
Амалы таусылған патша байғыздан: «Енді не істеймін?» — деп сұрайды. Байғыз: «Құстардың бәрін босат. Еркін жүрген құс семіз болады. Қарның ашқанда, ұстап жейсің» — деп ақыл береді.
Жалмауыз патша амалсыздан келісіп, қаршығаға: «Барлық құсты босат!» — деп бұйырады. Құстар көкке самғап кетеді: жерге қонбай, ағаштың басына ғана қонақтайды. Сөйтіп ешқандай құс ұстай алмаған жалмауыз патша ақыры аштан өліпті.
Аңыздың түйіні
Содан бері байғыз құстардың ақылшысы болып қалыпты. Сондықтан ол киелі құс саналады: байғызды өлтіру — обал. Саятшылар қолға түскен байғызды сылап-сипап, қайта ұшырып жібереді.
Аңыз бойынша, барлық құстың тұмсығында тесік бар екен — ол жалмауыз патшаның құстарды ұстап, тұмсығын тесіп, жіп өткізгенінен қалған белгі. Ал байғыздың тұмсығында ондай тесік жоқ дейді.