Сонан соң

Мұстақым байдың сапары және жұмбақ қу бас

Ертеде Мұстақым деген аса дәулетті бай болыпты. Оның ұлы болмай, жалғыз ғана он бес жасар қызы бар екен. Байлығының молдығы сонша — даңқы патшаға дейін жеткен дейді. Сапарға шыққанда отыз қос керуенмен жүріп, әр қосында отыз мың сомдық сауда жасайды екен.

Бір жолы көп нөкерімен бірге саудаға шығып, түс ауа бір жерге қонады. Сол кезде екі малшысы су әкелуге бара жатып, қалың шөп арасынан бір адамның қу басын көріпті. Қараса, көз ұясынан екі көк шөп қылтиып өсіп шығыпты. Екеуі таңырқап, қайтар жолда басын қайта айналдырып қарағанда, маңдайында жазу барын байқайды. Бірақ өздері оқи алмай, қу басты Мұстақым байға алып келеді.

Сандырықтағы дәрі және жасырын қайғы

Мұстақым байдың қызы уақыт өте келе он жеті–он сегізге келеді. Еркелікпен сандық ақтарып жүріп, әлгі оқшантайды тауып алады. Не екенін білмек болып, алдымен дәмін татып көреді — еш дәм сезілмейді. Сосын иіскеп қалады. Сол сәтте-ақ бойы балқып, масайғандай хәлге түседі.

Қыз шешесінен сұрайды: «Бұл қандай күшті дәрі?» Шешесі: «Әкең ешкімге айтпай сақтап жүрген бір дәрісі шығар, орнына қайта салып қой», — деп жауап береді. Бірақ сол иіскегеннен кейін қыз екіқабат болып қалады.

Жарлықтан қорыққан байдың әйелі елден жасыру үшін айлаға барады: ішіне жастық тығып, жүкті өзі сияқты көрінеді. Уақыты жеткенде қыз бір ұл табады. Қызын басқа үйге тығып, ал нәрестені өзіне теліп, әйелдерді шақыртып кіндік кестіреді. Ел «байдың бәйбішесі босанды» деп шулап, шілдехана жасап, той қылады.

Сол кезде Мұстақым байдың саудаға кеткеніне алты ай болған екен. Бай келе жатыр деген хабар түсіп, алдынан сүйінші сұраушы жіберіледі. «Ұлды болдыңыз!» деген сөзге қуанып, тоғыз түйеге жүк артады. Үйіне келсе, бала алты айлық, еңбектеп, талпынып отырады. Бай тағы да дүркіретіп қырық күн той, отыз күн ойын жасап, ат шаптырады.

Ерте есейген бала

Бала бес жасқа келгенде молдаға оқуға береді. Таңертең барған баланы кешке молда өзі ертіп әкеледі. Мұстақым бай: «Балам қалай, жасы кіші, оқуға шамасы келді ме?» — деп сұрайды. Молда болса: «Бұл бала мен үйрететін білімді түгел бітірді», — дейді.

Мұстақым бай молдаға тіл ашарлық беріп, баласын әрі қарай оқытады. Бала күндіз-түні қағазға үңіліп, ұйқы көрмей жазу жазатын болады. Сегіз жасқа келгенде бай ойға қалады: «Енді өз өнерімді — сауда-саттықты — үйретейін. Ел көрсін, жұрт көрсін». Сөйтіп баяғыша отыз қос керуен жинап, баласын ертіп, өзге патшалыққа сапар шегеді.

Сүлеймен патшаның сарайындағы жұмбақ күлкі

Бұл жақта Сүлеймен атты патшаның жиырма әйелі бар екен. Ол күн сайын кезекпен бір әйелін серуенге алып шығады. Серуенде жеті-сегіз жастағы балалар да бірге жүріп, бұлақ суына балық сүзіп ойнайды. Патша мен әйелі сол ойын-сауықты тамашалап отырады екен.

Бір күні патша үлкен бәйбішесін ертіп шығады. Түскі асқа қайтқанда патша балаларға: «Балықтарыңды өлтірмей, суға қайта жіберіңдер», — дейді. Сол сәтте бәйбіше балаларға да, балыққа да көз салмай, теріс қарай береді. Патша себебін сұрағанда, бәйбіше: «Мен бұл балыққа неге қарайын? Жақсысы да, жаманы да бар шығар, тіпті зинақоры да бар шығар», — дейді.

Ешкім таба алмайды. Сонда патша жар салады: «Кім шешсе — тағымды да, тәжімді де, жалғыз қызымды да берем. Жұртымды да соған билетем». Тіпті: «Қайдан келсе де, бөтен жұрттан келген адам болса да, маған жеткізіңдер», — деп бұйырады.

Бір ауыз сөзбен тағдырды өзгерткен шешім

Сол шаһарға Мұстақым бай керуенімен келіп түседі. Әңгіме үстінде патшаның жұмбағы айтылғанда, байдың баласы: «Мұның шешуі бір-ақ ауыз сөз ғой», — деп қалады. Мұны естіген біреу патшаға жеткізеді. Патша дереу баланы алдыртады.

Мұстақым бай қорқып: «Тақсыр, бұл еркеліктен айтқан сөз. Он үш жасар бала не біледі?» — десе де, тыңдалмайды. Бала келгенде: «Халықты жиыңдар, жауабымды жұрт алдында айтамын», — дейді. Патша бүкіл елді жинайды.

Патша орнын береді. Бала таққа отырады, тәжді алады. Сосын бұрынғы патшадан сұрайды: «Жиырма қатыныңыздың әрқайсысында кәнизек бар ма?» Патша «бар» деген соң, бала: «Жиырма қатыныңды жиырма кәнизегімен қоса алдыр», — дейді.

Қырық адам келеді. Бала: «Ешкім орнын ауыстырмасын, бәрін қатар отырғызыңдар», — дейді де, үлкен бәйбішенің кәнизегін шешіндіруді бұйырады. Сол кезде сұмдық ашылады: жиырма кәнизектің бәрі еркек болып шығады.

Бала қырық адамның бәрін дарға асуды бұйырады. Халық тарайды. Ал бұрынғы патша қорлыққа шыдамай, Мұстақым байды шақыртып, ашуға мініп: «Бұл бала сенің өз балаң емес. Шыныңды айт! Әйтпесе екеуіңді де өлтіремін», — деп қысады.

«Баланың бітуі атаға — күмән, анаға — аян»

Мұстақым бай жылап баласына келеді. Бала сабырмен: «Әке, қорықпа. Бір-ақ ауыз сөз айтарсың: “Баланың бітуі атаға — күмән, анаға — аян”», — дейді.

Мұстақым осыны патшаға айтып еді, патша: «Онда баланың анасын да, өзін де әкеліңдер», — дейді. Байдың әйелі мен қызы алдыртылады. Бала анасына: «Түбі адал өз орнына барады, шеше. Көрген-білгеніңнің расын айт», — деп ескертеді.

Патша сұрағанда, бәйбіше шындықты айтады: «Бұл — менің балам емес, қызымның баласы. Қызым сандықтан бір ақ дәрі тауып алып, иіскеп қалып еді, содан екіқабат болды. Мына бала — сол қызымнан туған», — дейді.

Қу бастың жазуы және қырық ажал

Сонда Мұстақым бай да сөз алып, баяғы оқшантайдың сырын ашады: сауда жолында тапқан қу бастың маңдайында жазу болыпты. Жазуда: «Мен Дағыстан деген кісі едім. Тірі күнімде қырық адамды ажалдан құтқардым. Енді өзім қу бас болып жатырмын, қырық кісінің ажалы енді менен», — делінген екен.

Мұстақым бай «қалайша қу бас қырық адамды өлтіреді?» деп сынамақ болып, бастың күлін талқандап сақтап қойғанын айтады. Енді, міне, сол ұнтақтың әсерінен болған оқиғалар қырық адамның қазасына әкелгенін мойындайды.

Ақыры патшаның қызы Ебіні-ғайыпқа тиеді. Ал Ебіні-ғайыптың шешесін патша өзі алады.