Алдияр ханым, барлық керемет осы лақты билеткен қойшының сыбызғысында
Жетім баланың тағдыры және ханның қаталдығы
Ерте заманда Асан деген бала жеті жасында әкесінен айырылып, жетім қалады. Олар өте кедей еді: ішерге ас, киерге киім таппай, Асанның анасы Жаңыл баласын жетектеп, ел аралап күнелтеді.
Күндердің бір күні Жаңыл Асанды ертіп, Таһир ханның сарайына келіп, жәрдем сұрайды. Хан жаны ашығандай болғанымен, шын мәнінде аса ауыр шарт қояды: Жаңыл аңға қосатын тазы иттерге күтуші болып, иттермен бірге жатып, солармен бірге тамақтануы тиіс; ал Асан ақсақ-тоқсақ қойларды бағады. Аз тамақ, көп жұмыс, ерте тұрып кеш жату — бәрі міндет. «Ойымдағыдай істемесеңдер, бастарың алынады», — деп қорқытады.
Кіріптар күн
Жанашыры жоқ, паналайтын жері қалмаған ана мен бала сол күннен бастап ханның күңі мен құлына айналады. Итқорада бірге жатып, иттермен қатар өмір сүреді. Айлар жылға, жылдар ғасырға ұласқандай: ауыр еңбек пен қорлық Жаңыл мен Асанды әбден титықтатады.
Түнде иттердің үстін жуып, жүнін тарап, тамағын беріп, жатқызған соң, Жаңыл есікті іштен бекітіп алып, Асанды бауырына қысады да, түн бойы зар еңірейді.
Жаңылдың зары
Ит өмірде итшімін,
Итпен бірге үйшігім.
Иттің де бар иесі,
Иттен де жаман біздің күн...
Ит өмірден құтылып,
Жарылқайтын күн туып,
Жақсылық көрер ел бар ма,
Бәйшешегі құлпырып...
Сыбызғы үні және «Арман» күйі
Жаңылдың зарлы үні кейде күмілжіп сыбырлағандай болып, кейде аспанға өрлегендей асқақтайды. Сол әуен Асанның да жанын сергітіп, қасіреттен бір сәтке болса да алып шыққандай әсер етеді: қараңғы тұманнан күн сәулелі жарыққа жетелегендей.
Бір күні Асанның көз алдына ақбауыр киіктің ала таңдақ екі лағы келеді. Олар күй әуеніне елтіп, билеп жүргендей болады. Сыбызғының сазы сызыла көтерілген сайын, лақтар жақындай түседі. Ақыры енесі мен екі лақ Асанды ортаға алып, айнала шапқылап, ойнақтай билейтін күйге жетеді.
Даладағы тыныс: дос табылған сәт
Өнері өмірдің ауыртпалығын бір сәтке сейілткендей болған Асан егіз лақты өз бауырындай, ал киіктің енесін өз анасы Жаңылдай жақын көреді. Көңіл көтерер ермек те, шерін бөлісер сырлас та пайда болады.
Ол күнде ақсақ-тоқсақ қойларды жайлап айдап әкеліп, Ақбастаудың жағасына жусатып қояды да, Сандықтастың басына шығып сыбызғы тартады. Киік те егіз лағын ертіп келіп, күй тыңдап, билеп жүреді.
Мылтық дауысы және ханзаданың талабы
Бір күні Асан сыбызғы тартып, киіктер билеп, бәрі мұңсыз отырғандай көрінген сәтте, кенеттен тарс еткен мылтық дауысы тыныштықты бұзып жібереді. Есін жиған кезде Асан оң қолымен жез ауыз мылтығын көтере ұстаған Таһир ханның жалғыз ұлының өзін қамшымен төпелеп жатқанын көреді.
Ханзада: «Асыранды киіктеріңді маған ұстап бер. Әйтпесе қазір өлтіремін!» — деп қоқан-лоқы жасайды.
Асан: «Мырза-ау, мен сияқты әрең күн көріп жүрген жалаңаш кедей киік асырай ма? Сіз ұстай алмаған киікті мен қалай ұстаймын?» — деп, тепкіге жонын тосып, домаланып жата береді.
Ханның баласы шаршағанша ұрып-соғып, кейін әкесіне барып: «Итшінің баласының биші киігі бар екен, соны ұстатып бер», — дейді. Хан баласының сөзін заңға айналдырғандай, Жаңыл мен Асанды алдырып, ертең дәл осы уақытқа дейін «биші киікті» әкелуді әмір етеді. Орындамаса: ананы итке талатып, баланың көзіне қорғасын құюмен қорқытады.
Қоштасу: бір лақтың құрбандығы
Амалы таусылған ана мен бала күндіз жылап, түнде жылап, ақыры ақбауыр киіктің бір лағын сұрап алуға бел буады. Асан өзінен бұрын анасын аяйды.
Ертеңіне ол Ақбастаудың басына келіп, киіктерін шақырады. Бұл жолғы сыбызғы үні күндегіден де зарлы, қайғылы шығады. Билеп жүрген киіктер қайтар сәтте бір лағын қалдырып, өзгесі қоштасқандай ишарат танытып, алыстап кетеді.
Асан қалған лақты ханға апарып береді. Осылайша, екеуі аз күнге болса да ажалдан аман қалады.
«Сиқыр» емес — сыр
Таһир хан жұртқа: «Адам түгіл аң да маған қызмет ететінін білсін! Тарт сыбызғыңды!» — деп бұйырады. Сарай сыбызғышылары бар өнерін салса да, лақ қыбыр етпейді. Хан ашуға мініп, бірінен соң бірін жазықсыз өлтіреді.
Қария сыбызғышының тоқтамы
Ел ішінде екі жүз елу жыл жасаған бір сыбызғышы қария бар еді. Ол ханның жазықсыз жанды қырып жатқанын естіп келіп: «Тақсыр, лақ ханның жарлығына да, сыбызғының “сиқырына” да билемейді. Гәп сиқырда емес — сырда. Ел мұңын шағып, жүрек қылын шерткен шындықта. Бұл саз қойшы баланың нәзік саусағы мен шебер қолына тигенде ғана ашылады. Елді бекер қырмаңыз: қойшының өзін ойнатыңыз», — дейді.
Хан еріксіз тоқтап, Асанды алдырады. Асан сыбызғы тартқан сәтте лақ бұрынғысынан да тамаша билейді.
Бостандық тілегі
Асанның өнеріне риза болған хан: «Мен көр етсем құртамын, рақым етсем жарылқаймын. Не тілегің бар, сұра!» — дейді.
Асан: «Менің бар тілегім — анам екеумізге бостандық беріңіз. Киіктің лағын өз тауына жібертіңіз», — деп жауап береді.
Хан айтқанынан қайта алмай, тілекті орындайды. Сол күннен бастап Жаңыл мен Асан ақбауыр киіктің екі лағымен бірге елден елге, таудан тауға көшіп жүріп, «Арман» күйін әлемге жайыпты.