Сақ тайпалары

Бұл мәтін Қазақстан аумағындағы ежелгі және ортағасырлық мемлекеттер мен тайпалардың қысқаша тарихын, шаруашылығын, қоғамдық құрылысын, археологиялық ескерткіштерін және сыртқы саяси оқиғаларын жинақтайды.

Негізгі өзек

Дала өркениетінің дамуы: сақтар дәуірінен бастап түрік қағанаттары, кейінгі Қарахан–Қарақытай кезеңі мен моңғол шапқыншылығы салдарына дейін.

Нені есте сақтаған жөн

Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы — экономиканың өзегі.
Жібек жолы мен халықаралық байланыстар саяси тепе-теңдікке ықпал етті.
Археология (Бесшатыр, Есік, Шілікті, т.б.) қоғам құрылымы мен мәдениетті нақтылайды.

Дереккөздерде

Сақтар туралы Геродот және Страбон жазған; сондай-ақ парсы және иран жазбаларында (Авеста дәстүрі) мәліметтер кездеседі.

Сақ тайпалары (б.з.б. VIII–II ғғ.)

Сақ мәдениеті темір дәуірінде кең тарады. Негізгі шаруашылығы — көшпелі мал шаруашылығы, ал Батыс және Оңтүстік Қазақстанда түйе шаруашылығы ерекше дамыды. Сақтардың дүниетанымында ат культі күн мен отпен байланыстырылды.

Сақтар туралы деректер

Геродот сақтарды «азиялық скифтер» деп атаған.
Парсы деректерінде сақтар «құдіретті ерлер» ретінде сипатталады.
Иран жазбаларында оларды «жүйрік атты турлар» деп атаған.

Қоғамы мен әскери өнері

Сақ әскерінің соғысу шеберлігі жоғары болды: олар ат үстінде шапшаң қимылдап, садақ атудан мергендігімен ерекшеленді. Қоғам әскери демократия сипатына ие болды.

Қоғамдық жіктеліс

1) Жауынгерлер
2) Абыздар
3) Қауым мүшелері

Ірі оқиғалар мен тұлғалар

Дарий жорығы (б.з.б. 519–518 жж.)

I Дарий сақ жеріне басып кіргенде сақтар қатты қарсылық көрсетті. Аңыздық деректерде Ширақ есімді сақ жауынгерінің ерлігі айтылады.

Сақтардың бір бөлігін Дарий бағындырғаны айтылады; сақ жауынгерлері парсы әскерінің құрамында да соғысқа қатысқан. Тіпті Дарийдің «өлмейтін» он мыңдық жасағында болғаны туралы мәліметтер кездеседі.

Кир мен Томирис

Ахеменид патшасы Кир сақтармен соғыста жеңіліс тапты деген дерек бар. Осы оқиғамен Томирис патшайымның аты байланыстырылады.

Марафон шайқасы (б.з.б. 490 ж.)

Марафон шайқасында сақтардың парсылармен одақтасып, гректерге қарсы соғысқаны айтылады.

Сақтардың топтары (Геродот бойынша)

Шошақ бөрікті сақтар (тиграхауда)

Жетісу өңірін мекендеген.

Парадарая сақтар

Арал маңын мекендеген.

Хаомаварга сақтар

Мұрғаб аңғарын мекендеген.

Археологиялық мұра

Бесшатыр (Іле бойы) — көптеген қорғандардан тұратын кешен.
Шілікті қорғандары (Шығыс Қазақстан) — қазба барысында әртүрлі олжалар табылған.
Есік қорғаны (1969) — Алтын адам табылған, ол б.з.б. V ғасырға жатады.

Қалалар, дін және өнер

Арал өңіріндегі апасиак (парадарая) сақтарының астанасы ретінде Шырақ-Рабат аталады (Қызылқұмда, Қызылордадан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 300 км). Қаланың орталық бөлігі — цитадель.

Діни түсініктерінде ең ірі құдайлардың бірі ретінде Митра аталады. Сонымен қатар б.з.б. VII ғасырда Қазақстан мен Сібірде аңдық стиль қалыптасып, оқиғалар мен идеялар аң бейнелері арқылы өрнектелді.

Александр Македонский жорықтары (б.з.б. IV ғ.)

Б.з.б. 330–327 жылдары Александр Македонский Сырдарияға дейін жетіп, өз бұйрығымен өзен жағасына Александрия Есхата (Шеткі Александрия) қаласын салғызғаны айтылады. Б.з.б. 323 жылы ол қайтыс болғаннан кейін империя ыдырап, көтерілістер нәтижесінде бірқатар қалалар құлатылды.

Үйсіндер мемлекеті (б.з.б. II ғ.)

Үйсіндер Жетісу өңірін мекендеді. Астанасы — Ыстықкөл жағасындағы Қызыл Аңғар (Чегучен). Билеуші титулы — гуньмо. Үйсіндер батыста қаңлылармен, шығыста ғұндармен шекаралас болып, Қытаймен дипломатиялық әрі туыстық қатынас орнатқан.

Шаруашылығы

Негізі — көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы, төрт түлік өсіру.

Үйсін қорғандарының өлшемдері

Ірі: диаметрі 50–80 м, биіктігі 15 м
Орта: диаметрі ~15 м, биіктігі ~4 м
Кіші: диаметрі ~10 м, биіктігі ~1 м

Археологиялық олжа

Таулы аймақтан (шамамен 2300 м биіктіктен) табылған Қарғалы диадемасы — әйел бас киімінің әшекейі ретінде белгілі маңызды жәдігер.

Қаңлылар мемлекеті (б.з.б. III ғ.)

Қаңлы тайпалық бірлестігі б.з.б. III ғасырда қалыптасты. Астанасы — Битянь. Қытай деректерінде халқы 600 мың, оның ішінде 120 мыңы әскер болғаны көрсетіледі. Олар Қаратау жотасынан Сырдарияның орта ағысына дейінгі кеңістікті қоныстанған.

Шаруашылығы

Мал шаруашылығы негізгі орын алды. Қосалқы кәсіп ретінде аң аулау мен балық аулау дамыды, сондай-ақ қолөнер өркендеді.

Ескерткіштер

Көк-Мардан елді мекені.
Мардан-Күйік қорымы (Отырар жазирасы) — мөрлер табылып, бетінде абыздар мен басшылар бейнеленгені айтылады.

Кейбір мөрлердің Ираннан әкелінгені жөнінде дерек бар.

Ғұндар (б.з.б. I ғ. соңы – б.з. I ғ.)

Біздің заманымызға таяу және I ғасырда Еуразия даласында, соның ішінде Қазақстан аумағында, тарихтағы аса ірі құбылыстардың бірі — халықтардың ұлы қоныс аударуы үдерістері күшейді. Ғұндар Қазақстанға Орталық Азиядан б.з.б. I ғасырдың соңы мен б.з. I ғасырда келгені айтылады.

Мемлекеттік құрылым және көші-қон

Б.з.б. III ғасырда билікке Мөде шанью келіп, мемлекет қуатын арттырды.
Билеуші титулы — шанью.
Б.з.б. 55 жылы ғұндар оңтүстік және солтүстік болып бөлінді: оңтүстігі Хань империясына бағынды, солтүстігі тәуелсіздігін сақтауға тырысты.

Деректе Чжи-Чжи бастаған топтардың Талас бойында қала салдырғаны, кейінгі кезеңде тағы бір қоныс аудару толқынының 93 жылдан басталғаны айтылады.

Қоғамы мен әскері

Ғұн тайпалары 24 руға бөлінгені, жылына үш рет жиналыс өткізіліп, құрбандық шалынғаны көрсетіледі. Әскердің негізі — атты жауынгерлер.

Шаруашылығы

Мал шаруашылығы жетекші орында болды. Ең маңыздысы — жылқы мен қой.

Сарматтар (б.з.б. III ғ.)

Сарматтар Батыс Қазақстан аумағында өмір сүріп, шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығына негізделді. Тайпалық одақ құрамына роксоландар, сирақтар, ауорстар, аландар және басқа да тайпалар кірген. Деректерде сарматтардың иран тілдес болғаны айтылады.

Мәдени кезеңдері

1) Ерте мәдениет — Прохоров
2) Орта мәдениет — Суслов
3) Кейінгі мәдениет — Жаңа мәдениет

Түрік кезеңі: қағанаттар дәуірі (VI–XII ғғ.)

Ұлы қоныс аударуы (II–V ғғ.) Қазақстан, Орта Азия және Еуропадағы тайпалардың орналасуына үлкен өзгеріс енгізді. 552 жылы «түрік» атауы Қытай шежірелерінде алғаш кездеседі, әрі олар түріктерді ғұндардың ұрпағы ретінде қарастырған.

Түрік қағанаты (552–603 жж.)

Қағанаттың негізін Бумын қалады. Мұқан қаған тұсында мемлекет күшейді. 561–563 жылдары эфталиттерге қарсы соғыста Иранмен одақтасып, кейін Жібек жолын бақылау үшін күресте Иран кедергі болғандықтан Византиямен келісім жасалды. Нәтижесінде Иран алым-салық төлеуге келіскені айтылады.

Естеми қаған кезеңінен кейін ішкі әлсіреу үдеп, 603 жылы қағанат Батыс және Шығыс Түрік қағанаты болып бөлінді.

Батыс Түрік қағанаты (603–704 жж.)

Орталығы — Жетісу. Астанасы — Сұяп (қазіргі Тоқмақ маңы), жазғы орталығы — Мыңбұлақ. Он тайпа бірлестігіне байланысты «Он оқ елі» аталды (дулу және нушиби қанаттары). Қарапайым халық «қара будун» делінді.

Жеғұй қаған (610–618) және Тоң-Жабғу қаған (618–630) кезінде күшейгенімен, 640–657 жылдардағы тайпааралық соғыстар әлсіретті. Мұны Таң империясы пайдаланып, Жетісуға ықпалын арттырды.

Түркеш қағанаты (704–756 жж.)

Жетісуда билікке Үш-Елік қаған бастаған түркештер келді. Негізгі астанасы — Сұяп, екінші ордасы — Іле бойындағы Күнгіт қаласы деп беріледі. Бұл кезеңде Мәуреннахыр үшін күрес күшейді: батыста арабтармен, шығыста қытайлармен тартыс жүрді.

Сұлу қаған (715–738 жж.)

Түркеш қағанаты Сұлу қаған тұсында күшейіп, екі майданда соғыс жүргізді. Деректерде арабтардың оған Әбу-Музахим («Сүзеген») деген ат бергені айтылады.

Атлах шайқасы (751 ж.)

Тараз маңындағы Атлах түбінде арабтар мен қытайлар арасында бес күнге созылған шайқас болды. Шешуші сәтте қытайларға тәуелді қарлұқтар арабтар жағына шыққаны айтылады. Бұл оқиға өңірдегі саяси-мәдени өзгерістерге, соның ішінде ислам ықпалының күшеюіне әсер етті.

Қимақ қағанаты (IX–XI ғғ.)

Қытай деректерінде қимақтар Янмо атауымен кездеседі. Территориясы — Ертіс маңы мен Қазақстанның солтүстік-шығысы. Астанасы — Имақия. Одақта 12 тайпа болған, ең күштісі — қыпшақтар. XI ғасыр басында қағанат құлағаны айтылады.

Қарлұқ мемлекеті (756–940 жж.)

Қарлұқтар туралы ерте деректерде «болат» атауы кездеседі. Территориясы Алтайдан Балқаштың шығысына дейінгі өңірді қамтыды. Бірлестікте болат, шігіл, ташлық сияқты тайпалар аталады. Көсемдері елтебер титулын қолданған.

X ғасырда араб географы Ибн Хаукал қарлұқ жерін «30 күншілік жол» деп сипаттайды. Тараз «көпестер қаласы» ретінде аталады. Кейін ішкі қақтығыстар әлсіретіп, 940 жылы Баласағұнның алынуымен билік өзгергені көрсетіледі.

Оғыз мемлекеті (IX–XI ғғ. басы)

Астанасы — Янгикент. Билеуші — жабғу, орынбасары — күл-еркін, әскербасы — сюбасшы. Діни наным-сенімдерінде шамандық пен бақсылық элементтері бар екені айтылады. Оғыздар туралы мәліметтер IX–X ғасырдағы әл-Якуби еңбектерінде кездеседі.

Қарахан, Қарақытай және исламдану үрдісі

Қарахан мемлекеті (942–1210 жж.)

Негізін қалаушы — Сатұқ Боғра хан (915–956). 942 жылы Баласағұн билеушісін құлатып, өзін жоғары қаған деп жариялағаны айтылады. XI ғасырдың 30-жылдарында мемлекет Батыс (астанасы Бұқара) және Шығыс (астанасы Баласағұн) хандыққа бөлінді.

Қарахандарда иқта (салық жинау құқығы) термині қолданылған, оны иеленушілер иқтадар деп аталғаны көрсетіледі. Мемлекеттік ресми дін — ислам. Түркі тіліндегі мұсылман әдебиеті осы кезеңде өрледі, өкілдерінің бірі — Жүсіп Баласағұни.

Қарақытай мемлекеті (1128–1213 жж.)

Астанасы — Баласағұн. Қарақытайлар бұрын қидандар тайпасы ретінде белгілі, моңғол тілдес топқа жатқызылатын деректер бар. Шекараларын шығыста Енисейге дейін, батыста Таласқа дейін кеңейткені айтылады. Басшысы гүрхан деп аталған.

XIII ғасыр басында найман Күшлік хан Жетісуға келіп, 1211 жылы билікті тартып алғаны көрсетіледі. 1213 жылы Қарақытай мемлекеті өмір сүруін тоқтатты.

Шаруашылықтағы ортақ белгі

Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы басым болды. Деректе жылқының маңызы ерекше аталады: ол тағам, сусын және көлік қызметін қатар атқарды.

Сәулет өнері және қалалық мәдениет (X–XII ғғ.)

Қазақстан аумағында X–XII ғасырларда сәулет өнерінің көрнекті үлгілері кең тарады. Әсіресе мавзолейлердің көп салынуы ортағасырлық діни-мәдени кеңістіктің айқын белгісі болды.

Кесенелер

Ежелгі мұсылман кесенелері Бурана маңынан табылғаны айтылады.
Бабаджа-Хатун — көпқырлы күмбезімен ерекшеленетін ескерткіш.
Айша бибі — Тараз маңындағы аса көрнекті ескерткіш.
Қарахан кесенесі — Тараздағы маңызды нысандардың бірі ретінде аталады.

Моншалар

Ортағасырлық архитектуралық ескерткіштердің маңызды түрі — моншалар. Деректе Тараз және Отырар моншалары XI ғасырдан сақталғаны көрсетіледі.

Аймақтық үлгілер

XII ғасырдағы Сырлытам кесенесі Сырдарияның төменгі ағысынан табылғаны жөнінде мәлімет беріледі.

Шыңғыс хан шапқыншылығы (1219–1224 жж.)

XIII ғасыр басында Темүжін (Шыңғыс хан) моңғол тайпаларын біріктіріп, 1206 жылғы құрылтайда жоғарғы қаған атағын алды. Сол жылы «Яса» заңдары жарияланғаны айтылады. Әскер ондық, жүздік, мыңдық, түмен сияқты жүйемен ұйымдастырылды.

Жорықтардың себептері мен артықшылықтары

Темірдей тәртіп және жоғары мобильділік.
Барлау мен қарсылас жайлы ақпаратқа сүйену.
Қару-жарақ мүмкіндігі және сандық басымдық.

1211–1215 жылдары Қытайға жорықта Пекин алынғаны, әрі катапульт секілді құралдардың қолға түскені айтылады.

Отырар қасіреті

1218 жылы Отырарға жіберілген сауда керуенінің өлтірілуі соғысқа түрткі ретінде беріледі. 1219 жылдың қыркүйегінде Отырар қорғанысы басталып, қаланы Шағатай мен Үгедей қоршағаны айтылады. Қайырхан бес ай бойы қарсыласқан.

Деректе Қараша-Хаджибтің қақпаны ашып жіберуі, қала халқының қырғынға ұшырауы және Қайырханның ауыр жазалануы баяндалады. Сығанақ, Жент, Ашынас, Үзгент сияқты қалалардың да құлатылғаны айтылады.

Нәтижелері: ұлыстарға бөліну және экономикалық соққы

1227 жылы Шыңғыс хан қайтыс болғаннан кейін жерлер ұлдарына бөлінді: Жошыға — Ертістен батысқа қарай Дешті Қыпшаққа дейін, Шағатайға — Оңтүстік және оңтүстік-шығыс Қазақстан мен Мәуреннахрға дейінгі аумақтар, Үгедейге — Жетісудың солтүстігі, Төлеге — Моңғолия мен Қарақорым берілгені көрсетіледі.

Шапқыншылықтың салдары ретінде өндіргіш күштердің әлсірегені, қалалардың күйрегені атап өтіледі.

Алтын Орда және Ақ Орда

Алтын Орда

Астанасы ретінде Сарай-Бату және Сарай-Берке аталады. XIII ғасырдың екінші жартысынан бастап Алтын Орда біртіндеп дербестенгені, Берке хан тұсында тәуелсіздік күшейгені айтылады.

Өзбек хан (1312–1342) және Жәнібек хан (1342–1357) кезінде мемлекет қуаты артты. 1312 жылы Өзбек хан исламды мемлекеттік дін деп жариялаған. 1357–1380 жылдары биліктің жиі ауысуы «Ұлы дүрбелең» кезеңі ретінде беріледі. Кейін Тоқтамыс Мәскеуді өртегені туралы дерек келтіріледі.

Ақ Орда (XIII–XV ғғ. басы)

Ақ Орда — моңғол шапқыншылығынан кейін Қазақстан аумағында пайда болған алғашқы ірі құрылымдардың бірі ретінде сипатталады. Астанасы — Сығанақ. Аумағы Арал маңы, Сырдың төменгі ағысы, Тобыл мен Сарысу аралығын қамтығаны айтылады.

Алғашқы хан ретінде Сасы Бұқа аталады. Ерзен хан тұсында тәуелсіздік айқындалып, кейін Ақсақ Темір жорықтарының соққысынан әлсірегені көрсетіледі. Ақ Орданың ыдырауы нәтижесінде Ноғай Ордасы мен Әбілқайыр хандығының қалыптасқаны айтылады.

Ақсақ Темір (Әмір Темір) дәуірі (1336–1405)

Әмір Темір (Темірлан) — түркіленген моңғол тайпасы барлас руынан шыққан, астанасы Самарқанд болған Мәуреннахрдағы ірі империяны құрған билеуші ретінде сипатталады. 1370 жылдан 1405 жылға дейін Орта Азияда ұзақ уақыт жеке үстемдік жүргізгені айтылады.

Жорықтар мен ықпал

Деректе Темірдің алғашқы соққылары Ақ Орда мен Моғолстанға бағытталғаны, бірнеше рет жорық жасап өңірдің саяси картасын өзгерткені баяндалады. Алтын Орданы әлсірету үшін Тоқтамысты пайдаланғаны да атап өтіледі (мәтін осы тұста үзіледі).