Көкшетау тех
Көкшетау — Ақмола облысының әкімшілік орталығы (1999 жылдан). Бұған дейін, 1944–1997 жылдары Көкшетау облысының орталығы болды. Қала Сарыарқаның солтүстігінде, Көкшетау қыратының солтүстік-шығыс бөлігінде, Қопа көлінің оңтүстік жағалауында орналасқан. Астанадан солтүстік-батысқа қарай 276 км қашықтықта.
Географиясы: қыраттар, таулар, көлдер
Өңірдің өзегін Көкшетау қыраты құрайды. Бұл аумақта шығыстан батысқа қарай Көкше, Жақсы Жалғызтау, Жаман Жалғызтау, Имантау, Жыланды, Сандықтау, Үлкентүкті, Бұқпа, Қошқарбай, Зеренді, Айыртау, Сырымбет секілді таулар мен шоқылар созылып жатыр.
Көлдер жүйесі
Көкшетау өңірі орманды-көлді ландшафтымен ерекшеленеді. Мұнда Үлкен Шабақты, Кіші Шабақты, Бурабай, Айнакөл, Айдабол, Зеренді, Қопа, Саумалкөл, Шалқар, Сілетітеңіз, Шағалалытеңіз, Теке және өзге де көптеген көлдер бар.
Назар аударарлық нысан: Бурабай көлінің ортасында әйгілі Жұмбақтас орналасқан.
Өзендер мен су режимі
Қыраттың батыс жағынан Есіл өзені ағып өтеді. Көптеген шағын өзендер көктемде қатты тасып, жазда суы азайып, кейбірінің арналары кеуіп қалады. Қала маңында Қылшықты өзені бастау алады.
Өсімдіктер әлемі
Тау беткейлерінде қарағай, қайың, терек және әртүрлі бұталар өседі. Тау етегіндегі аңғарлардың шалғындық топырағында бидайық, арпабас және сан алуан шөптесін өсімдіктер кездеседі.
Климаты
Көкшетаудың климаты айқын континенттік: жазы жылы, қысы ұзақ әрі аязды. Қаңтардағы орташа температура –16…–19°C, шілдеде 19…20°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері көбіне 300–350 мм (кей деректерде 230–400 мм аралығы көрсетіледі), негізінен жаз айларында түседі.
Халқы және ұлттық құрамы
Қала халқы 1999 жылғы санақта 123 300 адам болса, 2010 жылы 146 933 адамға жетті. 2007 жылғы дерек бойынша ұлттық құрамының үлесі шамамен: қазақтар — 49%, орыстар — 35%, басқа ұлттар — 16%.
Тарихы: көне қоныстардан облыс орталығына дейін
Көкшетау өңіріне халық ежелгі замандардан-ақ қоныстанған. Бұл аймақта қорғандар мен көне қоныс орындары сақталған. 6–8 ғасырларда өңір Түрік қағандығы құрамында болып, кейін қимақ, қыпшақ және басқа да түркі тайпаларының ықпалындағы аумаққа айналды.
13–15 ғасырларда Алтын Орда дәуірінде түркі тайпаларының өзара ықпалдасуы нәтижесінде қазіргі қазақ халқының этникалық негізі қалыптасты. 17 ғасырдың орта тұсында Жоңғар хандығының қаупі күшейіп, Көкше жерінде де қиян-кескі шайқастар өтті. Бұл кезеңде Бөгенбай, Баян, Қабанбай және басқа да батырлардың ерлігі ел жадында сақталды.
Абылай хан дәуірі
18 ғасырдың 40-жылдарынан бастап Абылай хан ордасын Көкшетау өңіріне тігіп, Қазақ хандығының ықпалын күшейтті. Көкшетаудағы Абылай ордасына Ресей, Қытай және Орта Азия хандықтары өз елшілерін жіберіп отырған.
1824 жылы Ресей империясының шекаралық әскери бекінісінің құрылысы басталып, сол жылдың қыркүйегінде бекініс ресми тізімге енгізілді. 1839 жылы әскери гарнизон әкелініп, казак станицасы құрылды. 1868 жылы бекініс әскери маңызын жоғалтып, қатардағы елді мекен ретінде қалды.
19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында қалада мешіт, шіркеу, пошта-телеграф кеңсесі, мектеп, шағын аурухана, дәріхана жұмыс істегені жазба деректерде көрсетіледі. Үйлердің көбі ағаштан салынғандықтан, Көкшетауды бір кездері “ағаш қала” деп атаған.
Кеңес дәуірінде қала инфрақұрылымы дамып, 1922 жылы Көкшетау–Қызылжар темір жолы іске қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары батыс өңірлерден бірқатар зауыттар көшіріліп әкелініп, өнеркәсіптік әлеуеттің өсуіне ықпал етті. 1944 жылы Көкшетау облысы құрылып, Көкшетау оның орталығы атанды. 1997 жылы облыс таратылғанымен, 1999 жылдан Көкшетау Ақмола облысының әкімшілік орталығы ретінде бекітілді.
Экономикасы және өнеркәсіп
Қалада тамақ және жеңіл өнеркәсіп, машина жасау, металл өңдеу, химия өндірісі, металл емес бұйымдар өндірісі, сондай-ақ картон мен қағаз өндіру салалары дамыған. Жылу, электр энергиясы, газ және су тарату қызметтерін қамтамасыз ететін мекемелер де жұмыс істейді.
Ірі кәсіпорындар мен өндірістік бағыттар
- Алтын өндіру саласындағы “Васильков алтын” бірлескен кәсіпорны.
- “Тыныс” АҚ: авиациялық техника тораптары, өлшеу техникасы, су шығынын есептеуіш аспаптары және өзге де өнімдер.
- “Наука-Восток” АҚ: әуе-ғарыш техникасындағы тіршілікті қамтамасыз ету жүйелеріне арналған агрегаттар.
- Ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеу: ет комбинаты, май өнімдері, астық қабылдау пункттері, сусын өндірісі, тігін-тоқыма және фарфор бұйымдары.
Көлік және байланыс
Жол торабы
Қаладағы автомобиль жолдарының ұзындығы шамамен 267 км. Жүк тасымалының негізгі бөлігі автокөлік арқылы жүзеге асады.
Темір жол
Теміржол магистралі Көкшетауды Қазақстанның көптеген қалаларымен байланыстырады.
Әуе қатынасы және телеком
Қала маңында әуежай кешені орналасқан. Телекоммуникация жүйесінің негізін жалпы сыйымдылығы 30 мың нөмірге жуық АТС құрайды.
Денсаулық сақтау
Қалада денсаулық сақтау мекемелерінің жалпы саны 34-ке жуық: емдеу-сауықтыру ұйымдары, отбасылық-дәрігерлік амбулаториялар және жедел жәрдем станциясы жұмыс істейді. Жекеменшік секторда емхана, аурухана және дәріханалар желісі бар.
Білім беру
Көкшетауда жоғары және арнаулы орта білім беру желісі қалыптасқан: бірнеше жоғары оқу орны, 13 колледж және 23 жалпы білім беретін мектеп жұмыс істейді.
Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті
Университет өңірдегі беделді жоғары оқу орындарының бірі. Құрамында факультеттер, магистратура мен аспирантура, ғылыми-зерттеу зертханалары, тіл және біліктілікті арттыру орталықтары, халықаралық алтаистика мен түркология орталығы, сондай-ақ кітапхана мен музейлер жұмыс істейді. Бакалавриатта ондаған мамандық бойынша мыңдаған студент білім алады.
Назарбаев Зияткерлік мектебі (физика-математика бағыты)
2009 жылы ашылған бұл мектеп математика, физика және информатиканы тереңдетіп оқытуға басымдық береді. Негізгі мақсат — оқушылардың зерттеушілік ойлауын дамытып, білімді бәсекеге қабілетті деңгейде қолдана алатын зияткер ұрпақ тәрбиелеу.
Мәдениет және спорт
Мәдениет орындары
Қалада 2 театр, филармония, қалалық кітапханалар жүйесі, 4 музей, көрме залы және клубтық мекемелер жұмыс істейді. Өңір мәдениетінде “Көкшетау” хореографиялық ансамблінің де орны ерекше.
- Ш. Құсайынов атындағы Ақмола облыстық қазақ музыкалық-драмалық театры
- Ақмола облыстық орыс драма театры
- Ақмола облыстық филармониясы және мәдениет сарайлары
Спорт инфрақұрылымы
Дене шынықтыру және спорт саласы жақсы дамыған: 3 стадион, 3 жүзу бассейні, шаңғы базасы және 6 спорт мектебі бар.
Демалыс орындары және табиғи мұра
Көкше өңірі — демалыс пен туризмге қолайлы аймақ. Мұнда Көкшетау ұлттық табиғи саябағы, “Бурабай” курорты, “Оқжетпес” және “Щучинск” санаторийлері, сондай-ақ көптеген демалыс үйлері мен оқушылар лагерьлері орналасқан.
Аңызға толы орын: “Жеке батыр”
Жергілікті аңыз бойынша, Жеке батыр Көкше жерін қорғап, күндіз-түні қарауылдаған. Бір күні жау тұтқиылдан шабуыл жасап, батыр шайқаста қаза табады. Аңызда сол сәтте батыр жатқан жерден тау көтеріліп, елді жаудан қалқалағаны айтылады. Тау бедерінен адам бейнесін аңғаруға болады деген сенім бар.
Көкшетау ұлттық табиғи саябағы
Саябақ Көкшетау қаласынан шамамен 60 км жерде орналасқан. 1996 жылы Айыртау мен Зеренді аудандары аумағында құрылған. Құрамына Шалқар мен Зеренді көлдері, Айыртау шоқысы және басқа да табиғи нысандар кіреді.
Мұнда 200-ге жуық археологиялық ескерткіш бар. Сырымбет тауы маңында 19 ғасырда салынған ағаш үй сақталған; онда Шоқан Уәлихановқа арналған тарихи-мемориалдық кешен ұйымдастырылған.
Жануарлар дүниесі
Саябақта бұлан, елік, борсық, түлкі, орман сусары, қасқыр, ор қоян, ақ тиін, құр сияқты жануарлар мекендейді. Аулауға тыйым салынған; биотехникалық жұмыстар жүргізіліп, жабайы аңдарға азық дайындалады және тұз алаңдары жасалады.
Қысқаша түйін
Көкшетау — табиғаты көркем, тарихы терең, өндірісі мен әлеуметтік инфрақұрылымы қалыптасқан аймақтық орталық. Орманды-көлді ландшафт, мәдени өмірдің белсенділігі және білім беру мекемелерінің ауқымы қаланың бүгінгі келбетін айқындайды.