Айдап бірде жүремін Нағашымның шығырын
Әбділда Тәжібаев: поэзия, драматургия және әдебиеттанудағы биік тұлға
Әбділда Тәжібаев (1909–1998) Ақмешітте (қазіргі Қызылорда қаласында) дүниеге келіп, жетім балаларға арналған интернатта оқып-тәрбиеленді. Ол — қазіргі қазақ поэзиясының аса көрнекті шебері, ірі драматург, әрі белгілі әдебиет зерттеушісі.
- Поэзияда лирика мен поэманы қатар өрістеткен ақын
- Драматургияда күрделі жанрда елеулі туындылар берген қаламгер
- Әдебиеттануда терең ғылыми талдауларымен танылған зерттеуші
Әдебиетке ол өткен ғасырдың 1920-жылдарының соңында өлең жазудан келді. Қазақ сөз өнерінің озық дәстүрлерін дүниежүзілік әдебиеттің үздік жетістіктерімен ұштастыра игеріп, 1930-жылдардың ортасына қарай-ақ айтулы ақын әрі республикадағы әдебиет ісін ұйымдастырушы қайраткер деңгейіне көтерілді.
Шығармашылық болмысы: қолтаңбасы айқын поэзия
Ә.Тәжібаевтың қаламынан 30-дан астам поэма және өте көп өлең туды. Оның туындылары сыршылдығымен, ойшылдығымен, шыншылдығы мен оттылығымен ерекшеленеді. Ақын поэзиясын өзге бір ақынның шығармаларымен шатастыру мүмкін емес: ол — тың ізденістің, жоғары мәдениеттің, кәнігі шебердің поэзиясы.
Драматург және ғалым
Ә.Тәжібаев — атақты драматург. Драмалық шығармалар жазуды 1930-жылдардың соңына таман бастап, әдебиеттің осы күрделі жанрында бағалы туындылар берді. Сонымен қатар әдебиеттану саласында да жемісті еңбек етіп, талантты ғалым екенін танытты. Әсіресе поэзия мен драматургия жөніндегі зерттеулері ғылымилығымен және талдау нәзіктігімен назар аударады.
Нәтиже
Ұзақ шығармашылық ғұмырында тынымсыз ізденіп, үздіксіз еңбек еткен қаламгер тұтас бір дәуір шындығын жан-жақты әрі жоғары көркемдікпен бейнелеген мол мұра қалдырды.
Өмірбаяны: қалыптасу жолы
Балалық шағы және отбасы
Әбділда 1909 жылы Ақмешітте дүниеге келеді. Әкесі Тәжібай 1915 жылы қайтыс болып, тұрмыс ауыртпалығына байланысты анасы Айманкүл алты жасар Әбділданы қала сыртындағы Қараөзек жақта тұратын төркініне алып барады. Болашақ ақын он үш жасына дейін анасы Айманкүл мен нағашы атасы Далдабайдың тәрбиесінде өседі.
Өлеңге құштарлықтың оянуы
Жас Әбділданың әдебиетке ынтасын оятқан — ең алдымен анасы мен нағашы атасы. Айманкүл араб және парсы тілдерін жақсы білетін, сауатты, көзі ашық адам болып, Әбділдаға хат танытып, әдеби үлгілерін оқытқан. Кейін халық ақыны атанған Айманкүл сол кездің өзінде ауыл адамдарына Шығыс қиссалары мен қазақтың жыр-дастандарын оқып беріп отырған. Оларды үнсіз ұйып тыңдайтындардың бірі — Әбділда еді.
Уақыт өте келе ауылдағы шағын жиындарда Әбділда атасының айтуымен қисса-дастандарды өзі де оқып беретін болған. Нағашы атасының үйіне Сыр елінің атақты ақын-жыршылары жиі келіп тұрғаны да жас талаптың өнерге жақындауына ықпал етті. Бір жолы ауылға келген Нартай Бегежановпен Айманкүлдің ұзақ айтысын тыңдап, анасының тапқыр сөздерін жадында сақтап қалған.
Жоқтау, жад және алғашқы әсерлер
Анасы жастай қайтыс болған жарының қазасын қазақ салтымен бір жыл бойы жоқтаған. Әбділда шешесінің өзі шығарған ұзақ жоқтау поэмасын дауыстап айтқанын тыңдап өсіп, мұңды әуеніне іштей үн қосқан. Сол шақта мағынасын толық ұқпаса да, кей жолдар есінде қалып қойған:
«Жаңа бір түсіп, шам сөнді,
Ашыла түсіп, гүл солды...»
Нағашы атаның тәрбиесі
Ақылды да мейірбан Далдабай 1919 жылдың қысында сүзектен қайтыс болғанша Әбділданы қасынан тастамай, қайда барса да бірге ертіп жүрген. Әбділда атасына қолғабыс етіп, ау жайып, тары суғарысқан; той-томалаққа бірге барып, үлкендердің ескі әңгімелерін тыңдап, аңыз-ертегіге қаныққан. Ертегі-аңызға бай қарт жиенінің құмарлығын көріп, айтып беруден жалықпайды екен.
Естелік жырларындағы әке мен атаның бейнесі
«Есімде жоқ шын суреті,
Әкем менің қандай кісі.
Тек елестей бұлдырайды
Әлдекімнің көлеңкесі...»
«Кейде түске кіреді,
Дәл өңімдей баяғым.
Тай қып мініп жүремін,
Нағашы атам таяғын...»
Шығыс поэзиясының таңғажайып үлгілері мен туған халқының бай ауыз әдебиеті жас дарынға таусылмас әсер берді. Ауылда алған бұл құнарлы тәжірибе оның кейінгі шығармашылығынан айқын танылады.
Интернат, оқу және алғашқы жарияланымдар
1922 жылы Әбділда Қызылордада жаңадан ашылған жетім балалар интернатына қабылданып, сауаттылығының арқасында бірден интернат жанындағы бастауыш мектептің 3-сыныбынан бастап оқиды. Алғашқы өлеңдері осы интернаттың қабырға газетінде жарияланады.
Тұңғыш басылым
«Жұмысшының гудогі» өлеңі 1926 жылы «Жұмысшы» газетінде басылды — бұл ақынның баспа бетін көрген алғашқы туындысы.
Кейін Шымкенттегі жеті жылдық мектепте оқып, 1929–1932 жылдары Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтында білім алады. 1953–1956 жылдары Мәскеудегі Жоғары әдебиет курсын тәмамдайды.
Еңбек жолы және қоғамдық қызмет
Еңбек жолын «Еңбекші қазақ» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде 1926 жылы пошта тасушы ретінде бастап, 1927–1928 жылдары корректор болып істейді. Небары 4–5 жылдың ішінде «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінің редактор орынбасары дәрежесіне дейін көтеріледі (1932–1934).
1934 жылы 25 жастағы Әбділда Қазақстан Жазушылар одағының хатшылығына, ал 1939 жылы оның төрағалығына сайланды. 1945–1948 жылдары Қазақ КСР Ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтындағы Жамбыл бөлімін басқарды, «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы болды. 1963 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты әрі Жоғарғы Кеңес Төралқасының мүшесі болып сайланды.
1930-жылдардағы шығармашылық өрлеу
1930-жылдары ол көп оқып, тынымсыз іздене жүріп, өнімді жазады; шығармаларының көркемдік деңгейі де айтарлықтай биіктейді. «Жаңа ұрпақ» (1935) және «Лирикалар» (1936) жинақтары жарық көреді. Сол кезеңде «Оркестр», «Абыл», «Толағай» сияқты романтикалық поэмалары, сондай-ақ М.Әуезовпен бірігіп жазған «Ақ қайың» атты алғашқы пьесасы дүниеге келеді.
«Қазақ поэзиясына әсерлі, сапалы көркем бір ағым кіргізіп келе жатқан ақын».
Соңғы жылдары
Филология ғылымының докторы Ә.Тәжібаев жазушылықпен қатар М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында ғылыми-зерттеу жұмыстарымен де шұғылданды. Өмірінің соңғы жылдарын негізінен шығармашылыққа арнады.
Қарт қаламгер Ахмет Байтұрсынұлы бастаған арыстардың ақталғанын көріп, тоталитарлық жүйенің сеңі бұзылғанын сезініп, 1998 жылы тоқсанға қараған шағында дүниеден өтті.