Олжабай Толыбайұлы (Төлебайұлы) (1709 - 1785, Ақмола облысы Ерейментаудағы Сілеті өзен бойы) - батыр
Олжабай Толыбайұлы (Төлебайұлы) (1709–1785) — Орта жүздің Сүйіндік руынан шыққан батыр. Ол Ақмола облысы Ерейментауда, Сілеті өзені бойында өмір сүріп, қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресінде есімі кең тараған тарихи тұлғалардың бірі ретінде аталады.
Қысқаша дерек
- Туған жылдары
- 1709–1785
- Өңірі
- Ақмола облысы, Ерейментау, Сілеті өзені бойы
- Руы
- Орта жүз — Сүйіндік
- Тарихи рөлі
- Жоңғарларға қарсы азаттық күреске қатысушы батыр
Шыққан тегі және тәрбиесі
Әкесі — Толыбай, Тәуке хан тұсындағы билердің бірі болған. Анасы Есенбике — Төле бидің туысы Қаратай батырдың қызы. 1723 жылғы жоңғар шапқыншылығы кезінде Толыбай оққа ұшып, Олжабай нағашы атасы Қаратай батырдың тәрбиесінде өседі.
Аңыз-әңгімелерде Олжабайдың алғаш рет Қаратай батырдың туын ұстап, ұрысқа кіргені айтылады. Бұл оқиға оның ерлік жолының символдық бастауы ретінде жиі аталады.
Ерлігі туралы дереккөздер және халық жыры
Олжабайдың ерлігі жөніндегі қазақ аңыздары мен деректі әңгімелер бірқатар орыс ғалымдарының еңбектерінде баяндалған. Атап айтқанда, Ф.А. Шербина, Н.Я. Коншин, Н.С. Смирнова және Д. Примак жазбаларында оның есімі ұшырасады.
«Олжабай батыр» жырының бейнесі
Халық жырында Олжабай қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресіне белсене қатысқан халық қамқоршысы ретінде суреттеледі.
Абылай хан дәуіріндегі жорықтар
Олжабай Абылай ханның ту ұстаушы батырларының бірі болған. Деректерде оған «Ала ту» деген лақап ат телінеді. Ол бірнеше ірі жорықтар мен шайқастарға қатысқан:
- 1735 — Түркістан мен Ташкентті жоңғарлардан азат ету жорығы.
- 1736 — Баянауылды Қалдан Сереннен босатуға қатысты шайқастар.
- 1756 — қазақ жеріне басып кірген қытай әскерін талқандауға қатысу.
Абылай хан жоңғарлардың қолына тұтқынға түскен кезде, оны құтқару ісінде Олжабайдың еңбегі ерекше аталады. Абылай хан оны «Ер Олжабай» және «Қу жарғақ» (атылған оқ дарымаған деген мәнде) деп атағаны айтылады. Сондай-ақ Әбілмәмбет хан батырға алтын сапты қылыш сыйлаған.
Білім-білігі және мемлекеттік істерге қатысуы
Олжабай Түркістан медресесінде оқып, арабша және қалмақша тілдерін жетік меңгергені айтылады. Ол Абылай ханның мемлекетті орталықтандыру және нығайту бағытындағы әрекеттеріне де елеулі үлес қосқан.
Екатерина II-ге жазылған хат
Академик Ә. Марғұланның естеліктерінде Олжабайдың немере інісі Едіге бимен бірге 1762 жылы Екатерина II-ге хат жазғаны атап көрсетіледі. Хатта патшайымнан Ертістің шығыс жағындағы қалың орман ішінен жайылымдық жер сұралғаны айтылады.
«Қара кітап», тарихи есімдер және мұра
Олжабайдың өз қолымен жазып қалдырған «қара кітабы» болғаны жөнінде дерек бар. Онда соғыстар туралы әңгімелер беріліп, Қазыбек би, Абылай және Бөгенбай есімдері жиі аталады.
Батырдың туы 1937 жылға дейін сақталғаны айтылады. Шежірелік тұрғыдан алғанда, академик Ә. Марғұлан — Олжабайдың шөпшегі, ал ақын О. Сүлейменов — жетінші ұрпағы ретінде көрсетіледі.