Тали Әбзи
Қызыл-Күншығыс: мектептен басталған тағдырлар
Тали Әбзи 1927 жылы іргетасы қаланып, бой көтерген Қызыл-Күншығыс мектебінде қызмет етті. Ағайынды Тали мен Фатиқ Ғалиулиндердің еңбегі арқылы талай шәкірт оқып, білім алды. Өз елінен шыққан білімді, білекті азаматтар кейін әр салада қызмет атқарды. Солардың бір бөлігі Ұлы Отан соғысы жылдарында Отан қорғауға аттанды.
Соғыс жылдарының ізі: ерлік пен қасірет
Ұлы Отан соғысында Толдыбекұлы Жоқылбай Отан қорғады. Ал Совет–Неміс майданында аты аңызға айналған Байтылеулы Қоқымбеқ — Ұлы Отан соғысының батыры ретінде ел жадында қалды.
Соғыстан оралмаған талай боздақтың орны үңірейіп қалды. Қайтып келмеген асыл жар, аяулы әке, бауыр, ұл туралы естелік көкіректі қарс айырады. Сол қайғының бірін Тали Әбзидің бәйбішесі де тартты: ұлы соғыстан оралмады.
Жота үстіндегі үйдің көлеңкесіндегі көрініс
Тали Әбзидің үйі жотаның үстінде, жол жиегінде болатын. Шынасыл екеуміз магазинге бара жатқанда, үйдің көлеңкесінде орындықта отырып, Тали Әбзидің бәйбішесі шылым тартып отыратын. Шынасыл бұрылып барып сәлем беретін.
«Шынасыл-ау, Рафиқты сен қайда тастап кеттің?» деген сөз жүректі тіліп өтетін. Көзден аққан жас омырауына тырс-тырс тамып, ана сүтіндей мейірімді оятқандай еді. Шынасыл Рафиқпен құрдас болатын: екеуі бір күнде соғысқа алынып, Рафиқ оралмады.
Еңбекпен өрілген өмір, елмен бірге көшкен жұрт
Шаруашылығы жақсы жолға қойылған Қызыл-Күншығыс колхозы 1945 жылы ауа көшіп, Екпінді елді мекеніне қоныс аударды. Тали Әбзи қырық жыл бойы білім беру мен колхоз шаруашылығы саласында адал еңбек етіп, жемісті қызметімен ел құрметіне бөленген еңбек ардагері атанды.
Талиұлы Мәлік, келіні Қасия ұл-қыздарын өсіріп, ұлын — ұяға, қызын — қияға қондырып, бір әулет болып жота үстіндегі үйде отырды.
Хаттарда қалған сағыныш
Өлең болып жеткен аманат (хаттан үзінді)
Апа, сәлем де барсаң еліме,
Замандас құрбы-теңіме.
Шырмауына іліндім арам шөптің,
Сағындым қайран елімді,
Замандас қатар теңімді,
Бір көре алмай кетем бе,
Кіндік кескен жерімді.
Текелі — туған елім,
Кетті деп көз көрмеске,
Дүние-ай, күдер үзбе.
Дүние-ай, өте шығар шапқан аттай,
Мендей-ақ болар қазақтың баласы.
Аман-да бол, апажаным,
Қарасып жүр, бір Құдайым.
(Хат: 4 бет)
1962 жылғы соңғы хат
«Көке, таң сарғайып атты, бүгін ұйқым келмеді. Таңның жарығымен сізге хат жазып отырмын. Сұйықты анашым ауырмай-сырқамай қайтыс болды. Сізден хат алдым — жетісін берген күні.
Көке, көз жасым домалап түсіп отыр. Өзіңізді қайғы-дертке бере көрмеңіз: ел-жұртыңызды аман көрерсіз, туған-өскен жеріңізді, ағайын-туыс, бауырларыңызды, артта қалған балаңызды.
Құдай салды, біз қондық, сүйікті көкешім».
30 тамыз 1962 жыл. Соңғы хат. (2 бет)
Кеш келген ақиқат: оралу, ақталу, жұбанышы аз өтем
1975 жылы денсаулығы сыр беріп, елге оралды. Ауруханада өлі мен тірінің арасында жатқанда, басын қолыммен көтердім: ерні жыбырлап, «апашым» деп сыбырлады. Көз жасы көл болып, көп ұзамай көзін жұмды.
1978 жылы Совет үкіметінің қаулысымен ақталды: құпия ашылды. Миллион рубль өтемақы төленді. Алайда ол өтем — жоғалған өмірді, үзілген тағдырды қайтара алмады.
Ел есінде қалған әскери жол
- Совет армиясының майоры, «Қызыл Ту» орденінің иегері.
- Неміс–АҚШ армиясында капитан ретінде танылып, бірнеше крест орденімен марапатталған.
- Аты аңызға айналған соғыс-әскери барлаушы Жақыпбай туралы естелікті жаңғыртып, бата-дұға бағыштап жүру — кейінгіге аманат.