Ауыз әдебиетінің бағы заманнан ескірмей ұрпақтан - ұрпаққа ауысып отырған күрделі де мол бір саласы - батырлар жыры
Ауыз әдебиетінің бағы заманнан ескірмей, ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отырған күрделі де мол салаларының бірі — батырлар жыры. Бұл жырларды жыршы-жыраулар ғасырлар бойы қобызға немесе домбыраға қосып, белгілі бір әуенмен орындап, ауыздан-ауызға таратып келген.
Басты қаһарман және халықтық мұрат
Қазақ батырлар жырындағы басты қаһарман — елін сүйген батыр. Оның негізгі мақсат-мұраты — халқын, Отанын басқыншы жаудан қорғау. Батырлар жырының көпшілігінде халықтың түбегейлі мұң-мүддесі көрініс табады.
Батырдың халыққа қамқоршы болу арманы мен сол жолдағы іс-әрекеті жырлану арқылы оның өз үй-іші мен өз руына деген сүйіспеншілігі де айқындалады. Сонымен қатар батырлар жырынан ерте заманда баласы жоқ қарттың да, бастаушысы жоқ елдің де өзгеден жәбір-жапа көретіні танылады.
Жырлардың туу себебі
Ел қиялында басқыншылардан қорғайтын батыр туралы жырлар зарығу мен торығу күшейген тұста туады. Халық мұндай батырды қартайған ата-ананың амандығы үшін қажет деп біліп, оның көршілес рулармен күш біріктіруін де көздейді.
Эпостардағы тарихи кеңістік
«Алпамыс батыр», «Қобыланды батыр», «Ер Тарғын», «Қамбар батыр» сияқты қазақ батырлар жырларында қалмақ пен моңғол шапқыншыларының шабуылы баяндалып, қазақ батырларының сол күрестегі ерлігі жырланады. Олардың отаншылдығы, адалдығы, уәдеге беріктігі зұлымдық пен қиянатқа қарсы қойылады.
Батырлар жырындағы оқиғалардың тарихпен жанасымы өзінше болады. Бір жыр бірнеше ғасырды «аралап», жүздеген жыршы-жыраудың аузынан өтетіндіктен, онда әр дәуірдің тарихи деректері араласа жүреді. Осылайша эпоста «әр дәуірден құралған» кезеңдерден алынған батырдың жиынтық бейнесі тұлғаланады.
Сюжет, композиция және өлең құрылысы
Батырлар жырының бай идеялық мазмұнына сай сюжеті мен композициясы да өзіндік сипатқа ие. Бір оқиғадан екіншісі туындап, кейіпкерлердің іс-әрекеті мен қимылы жүйелі түрде дамып отырады.
Өлеңдік құрылысы көбіне жеті, кейде сегіз және он буынды болып келеді. Жыр тармақтары өлең өлшеміне қарай араласып, ауысып та келе береді.
Негізгі өзек
- Отанды қорғау және елдік мұрат
- Халық қамын ойлаған қаһарман тұлғасы
- Адалдық пен уәдеге беріктік
Көркемдік ерекшелік
- Сюжеттік сабақтастық және жүйелі даму
- Тарихи қабаттардың араласуы
- 7/8/10 буынды өлшемдердің алмасуы