Күлпаш күрсінді
Күлпаштың қыстағы хәлі
Бұл — Күлпаштың көңілі құлазып, үміті жүдеп жүрген күндерінің бірі еді. Үстінде өрім-өрім болып, әр жерінен түйіп қойған ескі көйлек, сыртында тозығы жетіп тулаққа айналған қысқа тон, басында селдіреген көне бөкебайдың жұрнағы ғана. Бет-аузы көнектей ісіп, тоңып бүрісіп, үйдің бұрышындағы пешке арқасын сүйеп, мұңайып, терең ойға шомған адамша Күлпаш отыр.
Жыртық күпіге оранып, бүк түсіп баласы Қали жатыр. Үй суық: жамаулы терезенің жыртығынан кірген ызғырық шекеден шыққандай. Үйді жылытуға пешке жағатын отын жоқ. Отын табылар жер де жоқ. Қара судан басқа дән татпағандарына бүгін үшінші күн. Алты айға созылған қыс пен аштықтың зардабы жанды қинап тұр.
Үйдің ішіндегі ауыр шындық
- Пеш бар, бірақ отын жоқ.
- Үш күннен бері ас атаулы жоқ — қара су ғана.
- Қали аштық пен суықтан бүрісіп жатыр.
- Күлпаштың үміті — ел аралап тілек тілеп жүрген күйеуі Мақтым.
Аштықтың адамдарды алыстатуы
Күлпаш осы кезге дейін өзінен бұрын баласын ойлап келді. Ауыл-аймақтан, көрші-қолаңнан сұрап алған сорпа суын алдымен Қалиға беретін. Бірақ соңғы кезде соның өзі де тоқтады. Бұл ауылдағы жұрттың біразы — өздері де өлмелі кедей. Бәрі де «шықпа, жаным, шықпа» деп отырған секілді.
Бұрынғыдай ауысып тамақ беру абысын-ажын арасында сиреді. Азын-аулақ тамақтың үстіне біреу кіріп келсе, кірпік шешендей жиырылатын күйге жетті. Мұны, әсіресе, Күлпаш қатты сезді. Бұрын аш болсын, тоқ болсын — біреуге телміруді ар көретін ол көрші үйлерге қатынауды тіпті сиретті.
Бүгін — ақтық азық таба алмағандарына үшінші күн. Іші қабысып, жүрегі қарайып, көзі бұлдырап, өлім сағатын күткендей хәлге түсті. Бірақ оның есі-дерті бәрібір баласында.
«Құдай-ай… Не қылмысымыздан бұл күйге түстік екен?»
Күлпаш жылап жіберді. Бүртік-бүртік ыстық жас жарғақ тонның омырауынан сырғанап түсті.
Раушанның азғыруы: «Байға тисең…»
Аштықтан өзге, Күлпашты мазалаған тағы бір ой бар еді. Ол ойдың қинағанына бүгін екінші күн. Қыстың басында, жұртпен қатар соятын малы болмай, жалғыз атты ұрып алып, Мақтым жаяу тілек тілеуге кеткеннен кейін Күлпаштың туған сіңлісі Раушан келіп азғырған:
«Осы жаманмен біраз күн өмір өткіздің ғой. Енді қалған өміріңді қорлыққа салма… Жыл ауыр болады, осы бастан тозбас қамыңды ойла…»
Раушан ұсынған адам — Жұмағазы. «Қырық-елу қарасы бар, бір ауылдың байы. Бұрынғы қатынынан бала қалмаған. Жасы биыл қырықта. Соған тисең — өзің би, өзің хан боласың», — дейді.
Алғаш естігенде Күлпаштың жүрегі тас төбесіне шықты. «Аузың барып мұны қалай айтасың?» — деп шошыды. Бірақ арадан екі-үш ай өткен соң аштық шеңгелін қаттырақ салды. Баласының тамақ сұрап жылағанына жаны шыдамай, кей сәтте Раушанның сөзі еріксіз ойына орала берді.
Екіұдай жүрек: адалдық пен аман қалу
Раушан қайта келді. Күлпаштың түрін көріп аяп жылады. «Енді өлесің ғой… мен биыл не айтып едім?!» — деді. Күлпаш үнсіз қалды. Жүрегінде екі ой таласты: «Жұмағазыға тисем, тамағым тоқ, көйлегім көк болады… Қалиды да ашықтырмаймын…» және «Жастан қосылған қосағым еді, оны жылатып тастасам, не оңам?».
Раушанның қысымы
Раушан сөзді кесіп айтты: «Мына күйіңмен ұзаққа бармайсың. Сені өлімнен құтқаратын бізде де әл жоқ. Өзіміз де сол Жұмағазыдан күн көріп отырмыз… енді соған тисеңші!»
«Қалижанды қайтем?»
«Балаңның басы құрысын… әуелі өз қамыңды же, артынан алдыртып аларсың», — деді Раушан.
Жұмағазының үйіндегі «бұзылмаған қазы, бүрулі ет, шұжық» деген сөздер аштықтан әбден әлсіреген жүректі еліктірді. Күлпаштың көзі қарауытып, «тием…» деген сөз аузынан шыға жаздады. Ақыры өксіп жылап: «Өздерің біліңдер… мен естен танған кісімін…» — деді.
Мақтымның бос дорбамен оралуы
Күн еңкейіп, боранның ызғары бәсеңсіген шақта есік сықырлап ашылды. Қыржиған қысқа тон, қаудырлап қатқан жаман тымақ, қонышынан басылған ескі етік киген, мойнында дорбасы бар біреу кірді. Бұл — Мақтым еді.
Қали басын көтеріп: «Әке, келдің бе?» — деді. «Келдім, қарағым…» — деп Мақтым кемсеңдеп, үйдің ортасындағы бағананың түбіне барып отыра кетті. Қалидың көзі дорбада еді. Мақтым шыдамай жылап жіберді:
«Қалқам-ау, дым жоқ…»
Күлпаш та жылады. Қали ауыр күрсініп барып, күпісіне қайта оранып, Күлпаштың қолтығына басын тығып бүрісіп жатты. Үй ішін қою қараңғылық басты. Мақтым анда-санда уһілейді.
Айрылыс сөзінің айтылуы
Күлпаш кенет шошынғандай басын көтеріп, қалтырап: «Әй…» — деді. Дауысы үй ішін жаңғырықтырғандай шықты. Бірақ айтарын таба алмай, көзінен жас ыршып кетті.
«Бүгін Раушан келіп еді…» — деді әрең.
«Жай келіп пе?» — деді Мақтым.
Күлпаш тағы да тұтығып қалды. Сосын әрең:
«Біз… біз айрылыссақ қайтеді?»
Мақтым қозғалғандай болды. Үй іші тым-тырыс қалды.
«Раушан айтты ма?» — «Иә». «Қалиды қайтесің?» — дегенде Мақтым өксіп жылады: «Әттең кедейлік, әттең аштық… қылдың-ау!..»
Пеш пен Күлпаштың арасындағы қуысқа тығылып жатқан Қали дауыстап: «Әже…» — деді. «Не болды, қалқам?» — «Тондым…»
Жиырма күннен кейінгі қайтып келу
Марттың іші. Жетіге созылған боран бүгін ғана ашылып, жылы шуақ күн ықтасын жердегі қардың бетін жылтыратып, еріте бастады. Ызғар да бұрынғыдай емес: арық малдар тысқа шығып, күнге жылынып, бірдеңе тіміскілеп жүр.
Ауылдан оқшау, маңайы бұдырсыз, қалың күртікке көміліп, мұржасы ғана әрең көрінетін шеткергі үйге қарай жастау әйел келе жатты. Бұл — Күлпаш. Жұмағазыға тигеніне жиырма күндей болған.
Құтқарғандай көрінген «тоқшылықтың» салмағы
Аштықтан құтылғанымен, Күлпаштың қабағы ашылмады. Жұмағазының үйіндегі жиырма күн оған жиырма жылдан ауыр болды. Әсіресе, Қалиды сағынды.
Түсіне Қали кірді: үйден шығарда сүйгенде өкпелегендей аузын бүртиіп, орнында қалшиып қалған күйі… Мақтым да түсіне кірді: ренжулі, ашулы. Күлпаш сөйлесе де жауап бермейді.
«Өлсем, солармен бірге өлсем болмайтын ба еді?» — деген ой жанын жегідей жеді.
Бүгін Жұмағазының үйде жоқ сәтін пайдаланып, Күлпаш қайтып келе жатты. Қойнында екі кесек ет бар еді: біреуін Қалиға, біреуін Мақтымға деп тығып алған. Жол бойы қайта-қайта қойнын сипап: «Етті көргенде не дер екен?» — деп сыбырлай береді.
Қар басқан есік және үнсіз үй
Ауылға жақындағанда иттер үріп шықты. Күлпаш елең қылмады. Жүрегі алып-ұшып, үйіне жеткенше асықты. Жолай Ыбырай танып: «Ау, келінбісің?» — деді. Күлпаш сәлем беріп өте шықты; Ыбырай бірдеңе айтқысы келгендей тоқтап қалды.
Күлпаш өз үйіне жеткенде лапастың есігіне көзі түсіп, жүрегі тіксініп кетті. Есіктің алды — күртік қар. Із дегеннен түк жоқ. Қарды аяғымен ысырып, есікті зорға қозғап ашты. Суық леп бетіне ұрды. Терезеде жарық жоқ, үй тастай қараңғы.
Бір аяғын табалдырықтан ішке салған күйі, есікті ұстап тұрып:
«Қарағым…»
Үн жоқ. «Қарағым, қайдасың?.. Әй, бармысың?..» — деп дауыстады. Жауап болмады.
Күлпаш жалтаңдап сыртқа қарады да, жүгіріп барып терезенің алдындағы күртік қарды қолымен аршыды. Жамаулы терезеден күннің сәулесі сығалап, үй ішін жарық қылды. Түс кезі екен — күн тура пешке түсіп тұр.
Сонда ғана көзі түсті: пештің жанында ұйлығып, бүк түсіп құшақтасып жатқан әке мен бала. Іші елжіреп, көзіне жас келді. «Ұйықтап жатыр екен» деп қуана, сүріне-мүдіре ішке енді.
«Қарағым, Қалижан, тұр!» — деп төніп келіп, баласын сүйейін дегенде, кенет Мақтымның жүзіне көзі түсті: көзі адырайып, аузы ашылып, тісі ақсиып жатыр еді.
Күлпаш шошып: «Әй…» — деді. Бұдан кейін не болғанын өзі де білмеді: өліп жатқан күйеуі мен баласын құшақтай құлады.