Ыбырай Алтынсариннің шежересі
Өмір жолы
Ыбырай Алтынсарин (шын аты — Ибраһим, 1841—1889) — қазақтың аса көрнекті ағартушы-педагогы, жазушы, этнограф және фольклоршы. Туып-өскен жері — Қостанай облысының Қостанай ауданы, Арқарағай ауылы. Ол Тобыл өзені бойында дүниеге келіп, сол өңірде мәңгілік тыныстады.
1850 жылы Ыбырай Орынбор шекара комиссиясының қазақ балалары үшін ашқан мектебіне оқуға түседі. Мектепті аяқтағаннан кейін (1857—1859) әскери старшина болған атасы Балғожа Жаңбыршыұлының хатшысы қызметін атқарады. Кейін Орынбор облыстық басқармасында тілмаш болады.
Бастау нүктесі
1860 жылы Торғайда қазақ балаларына арналған мектеп ашу тапсырылып, өзі сол мектепке орыс тілінің мұғалімі болып бекітіледі.
Алғашқы нәтиже
Халықтан жиналған қаражатпен мектеп үйі мен интернат салдырып, 1864 жылғы 8 қаңтарда жаңа ғимаратты салтанатты түрде ашады.
Ұстаздық-ағартушылық қызметімен қатар, Ыбырайға әкімшілік жұмыстар да жүктелді: Орынбор генерал-губернаторының тапсыруымен Торғайда төрт рет уездік судья (1868—1874), кейін уезд бастығының аға жәрдемшісі (1876—1879) қызметтерін атқарды.
Ағарту ісі және мектептер
Инспекторлық қызметке кіріскен соң Ыбырай оқу-ағарту ісін кеңейтіп, Елек, Қостанай, Торғай, Ырғыз уездерінде екі кластық орыс-қазақ мектептерін ашуға ұйытқы болды. Мектептерді қажетті кітаптармен жасақтап, оқу жүйесін көшпелі өмір салтына бейімдеудің жаңа үлгісін ұсынды.
Маңызды қадам
1888 жылғы 10 сәуірде Орскіде бастауыш мектептер үшін қазақ жастары арасынан оқытушылар даярлайтын мұғалімдер мектебі ашылды.
Ол сондай-ақ экономика, ауыл шаруашылығы және қолөнер салаларына қажетті мамандар даярлайтын училищелер ашуға күш салды. Тіпті Қостанайда ашылатын ауыл шаруашылық училищесіне өзінің иелігіндегі жерін беруді өсиет етіп қалдырғаны — ағартушылыққа адалдықтың айқын көрінісі.
Қыздар білімі
Торғайда, Қостанайда, Қарабұтақта, Ақтөбеде қыздарға арналған мектеп-интернаттардың ашылуына бастамашы болды.
Қоғамдық жауапкершілік
Білімді тек мектеппен шектемей, қоғамның саяси-әлеуметтік өміріне сергек араласып, мақалалар жазды.
Жүйелі ұйымдастыру
Қаржы жинау, ғимарат салу, кітаппен қамту сияқты ұйымдастыру жұмыстарын өзі үйлестірді.
1879 жылы ол Торғай облысы мектептерінің инспекторы болып тағайындалып, уездік қалаларда училищелер ашу ісін жолға қойды. Қазақ ауылдарын аралап, халыққа білімнің маңызы мен қажеттілігін түсіндіру арқылы қолдау жинады.
Өз сөзімен
«Аш қасқырдың қойға ұмтылғаны сияқты, мен балаларды оқытуға қызу кірістім және мені өте қанағаттандыратыны — бұл балалар әлденеше айдың ішінде оқуды, тіпті жазуды үйреніп алды».
Оқу құралдары және әдістеме
Ыбырай орыс-қазақ мектептері үшін арнайы оқу құралдары қажет екенін ерте түсінді. Ол оқыту әдістерін жаңаша құрып, баланың ынтасы мен қызығушылығын арттыруды мақсат етті. Оқуды ана тілінде жүргізуге айрықша мән беріп, әсіресе ана тілін үйретуде К.Д. Ушинскийдің идеяларына сүйенді.
Ұстанымы
Оқу кітаптары идеялық мазмұны мен нақты материалдары жағынан ана тілі мен халық даналығының бай қазынасына негізделуі тиіс деп санады.
Ұсынылған оқу мәтіндері
- К.Д. Ушинский — «Балалар дүниесі»
- Л.Н. Толстой — «Әліппе» және оқу құралдары
- Д.И. Тихомиров — «Грамматиканың қарапайым курсы»
Тұңғыш оқулықтар
1879 жылы оның «Қазақ хрестоматиясы» оқулығы және оқу-әдістемелік еңбегі — «Қазақтарға орыс тілін үйретудің бастауыш құралы» жарық көрді. Бұл еңбектер қазақ балаларын кирилл әліпбиі негізінде оқытуға арналған алғашқы оқу құралдарының қатарында болды.
Әдебиет, өлең және аударма
Ыбырай Алтынсарин жаңа дәуірдегі қазақ әдебиетінің қалыптасуына елеулі үлес қосты. Ол жастарды оқу мен өнер-білімге, техниканы игеруге шақырып, білімнің нәтижесі тек ізденіс пен еңбектің арқасында келетінін ерекше атап өтті. Надандықты қысқа да нұсқа сынап, білімнің өмірлік тірек екенін өлең арқылы дәлелдеді.
Өлеңдегі өзек
Білім — болашаққа жол ашатын күш; ол еңбекпен келеді, ал талап пен сабыр — сол жолдың серігі.
«Өнер-білім бар жұрттар» идеясы
Ақын өнер-білімі дамыған елдердің артықшылығын көрсетіп, жаңа заман талабы — білім мен техниканы батыл игеру екенін жастарға ой салу арқылы жеткізді.
Ол Ушинский, Л.Н. Толстой, И.А. Крылов, И. Паульсон сияқты авторлардың шығармаларын қазақ тіліне аударып, қазақ әдебиетінде көркем аударма жанрының орнығуына ықпал етті. Алтынсарин аудармада дәлме-дәлдіктен гөрі мазмұн бірлігі мен оқырманға жақын түсінікті болуын көбірек көздеді.
Абаймен үндестік
Абай мен Ыбырай өмір сүрген кезеңдердің арасы алыс емес — арада небәрі төрт-бес жыл ғана айырма бар. Ортақ әлеуметтік-рухани кеңістік олардың ой-танымының бір арнада өрістеуіне жағдай жасады. М. Әуезовтің дерегіне сүйенсек, Абай Ыбырайды жақсы білген, кей тұста оның тәжірибесінен үйренуді де жат санамаған.
Әдеби ықпалдастық
Қазақ әдебиетінде табиғат лирикасының жеке жанр болып қалыптасуына Абай мен Алтынсариннің еңбегі зор. Алтынсарин бастаған тың ізденістер Абай поэзиясында жаңа биікте жалғасын тапты.
Екі ақын да адамгершілік пен имандылықты негізгі тақырып етіп, дүниетанымдық ойларды көркем тілмен жеткізді. Орыс классиктерін тәржімалау тәжірибесінде де олардың ұқсас ұстанымдары байқалады: ұлттық оқырманға жақын, түсінікті әрі көркем аударма жасау.
Шежіре: Балғожа би және Шеген би
Балғожа Жаңбыршыұлы
Балғожа би (туған жылы белгісіз — 1860) — Ыбырайдың атасы, Орта жүздің Қыпшақ тайпасының Ұзын руынан шыққан би әрі старшын. 1824 жылдан кейінгі әкімшілік өзгерістер кезеңінде Ұзынқыпшақ бөлімшесін басқарған.
- 1839 — хорунжий, 1848 — жүзбасы (сотник), 1850 — әскери старшина атағы.
- «Ынталылығы үшін» алтын медальмен марапатталған.
- Немересін 1850 жылы Орынбордағы жетіжылдық мектеп-интернатқа береді.
Балғожа би Ыбырайды адалдыққа, тапқырлыққа, турашылдыққа және шешендікке баулып, қоғамдық ортада шыңдаған. Бұл қасиеттер Ыбырайдың Торғайда сот істерін жүргізген жылдарында айқын көрінді.
Шеген би (Шербұға)
Шеген би — Ыбырайдың нағашы атасы. Ел аузындағы деректерде оның Тәуке хан дәуірінде Кіші жүз атынан Билер кеңесіне қатысқан беделді тұлға болғаны айтылады. Шеген би Жағалбайлы тайпасынан шыққан, азан шақырып қойған аты — Шербұға.
Ел ішінде сақталған нақыл
«Елдің емі далада,
Даланың емі балада.
Баланың емі анада,
Тіршілік түбі Аллада.»
Жер дауы, жайлау-қыстау, суат пен жағалау тәрізді күрделі мәселелерде әділ шешім шығара білгені айтылады. Кейбір деректерде оның шекара белгілеу ісінде қайсарлық танытып, пара-сияпаттан бас тартқаны, ақырында қастандыққа ұшырағаны баяндалады.
Мұра және құрмет
1989 жылғы 22 желтоқсанда Қазақстан Үкіметінің қаулысымен Ыбырайдың туғанына 150 жыл толуына орай мерейтойы аталып өтіп, ұстаз мұрасына арналған ғылыми, тарихи және педагогикалық еңбектер жарық көрді. Арқалық қаласында Ыбырай мұражайы ашылды. Тобыл бойындағы қыстауы маңында, жерленген жеріне күмбезді мазар тұрғызылды.
Есімі ел ішінде
Қазақстанның әр өңірінде Ыбырай есімі берілген аудан, ауыл, оқу орындары, көшелер мен жер-су атаулары кездеседі.
Тәрбиелік құндылық
Оның оқулықтарындағы отансүйгіштікке, еңбекке, кісілікке баулитын ғибратты мәтіндер бүгін де маңызын жоғалтқан жоқ.
Ыбырай Алтынсарин өз дәуірінің озық әдістемелерін қолдана отырып, білімнің ана тілінде берілуін басты ұстанымға айналдырды. Ол тек мектеп ашқан ұйымдастырушы ғана емес, ұлттық әдебиеттің жаңаруына ықпал еткен қаламгер, ағартушылық идеяны қоғамға таратқан қайраткер ретінде де тарихта қалды.