Сәттілік сізге, жас түлек
ҰБТ — үш әріптен құралған сөз. Бірақ осы қысқа атаудың өзі есін біле бастаған мектеп оқушысын-ақ қорқыта бастайды. Ал бітіруші түлек үшін оның салмағын өзіңіз-ақ елестете аласыз. Өз ішіндегі үрейі бір бөлек, туған-туыс, ата-ана, мұғалім — бәрі де әлгі үш әріпті сөзді төбеден төндіре берсе, оқушының жағдайы одан сайын қиындай түседі.
Бірақ бір нәрсені анық әрі сенімді түрде айтқымыз келеді: «ҰБТ — алынбайтын асу емес!»
Жыл сайын бірнеше түлек 125 балл жинайды, мыңдаған оқушы «Алтын белгіні» ақтайды, қаншама адам өз еңбегімен грант ұтып алады. Мұның бәрі — мүмкін екенін дәлелдейді. Кілті қарапайым: еңбекқорлық, оқу, жүйелі дайындық.
Бұған дейін математика, Қазақстан тарихы, орыс тілі, әдебиет пәндеріне дайындалу үлгілерін қарастырдық. Енді ҰБТ-дағы ең негізгі пәндердің бірі саналатын қазақ тілі туралы сөйлесейік.
Қазақ тіліне дайындық: жүйелі тәсілдер
Қазақ тілі — тұнып тұрған ереже мен анықтама. Бұл жерде «жауап қуалау», «жаттап алу арқылы өтірік меңгеру» сияқты жеңіл жолдар көп жағдайда жұмыс істемейді. Сондықтан ең сенімді бағыт — мектеп оқулықтарымен жүйелі жұмыс.
Негізді оқулықпен бекітіңіз, қажет болса ұстазбен жүріңіз
Әркімнің қабылдауы әртүрлі. Сол себепті «тек өзім дайындалсам жеткілікті» деп кесіп айту әрдайым дұрыс емес. Мәселе ережеге келгенде, бағыт-бағдар көрсететін ұстаздың болғаны пайдалы.
- Оқу жылының басында пән мұғалімінен 5-сыныптан бастап тақырыптарды ретімен қайталап өтуді өтініңіз.
- Мүмкіндік болмаса, репетиторға немесе қосымша курсқа жүгініңіз (көп курс тақырыптарды жүйелі жаңадан түсіндіреді).
Іргетас мықты болса, жақсы баллға өзіңіз-ақ қол жеткізесіз. Мықты база — кейінгі тестте сенімділік береді.
Арнайы дәптер: ереже + мысал + тәртіп
Бір дәптер арнап, әр тақырыптың ережесін және мысалдарын міндетті түрде жазып жүріңіз. Ең бастысы — тек осы дәптермен тұрақты жұмыс істеңіз: жаттаңыз, қайталаңыз, толықтырыңыз.
Тест кезінде бір анықтама керек болса, сол дәптердің реті көз алдыңызға елестеп, еске түсіру жеңілдейді. Ретін жаттап алсаңыз, қажет тақырыпты іздеп, уақыт жоғалтпайсыз.
Атаудың өзінен ереже шығарып үйреніңіз
Қазақ тілін жақсы меңгерсеңіз, пән соншалық қиын көрінбейді. Көп жағдайда ұғымның атауының өзі бағыт береді.
Мысал
Сын есім десек — заттың сынын білдіретіні еске түседі.
Мысал
Күшейткіш үстеу десек — қимылдың күшейтіліп, асыра баяндалатынын ұғасыз.
Қай ережені жаттасаңыз да, қасына міндетті түрде қосымша мысал жаттап алыңыз. Мысалы, одағай үшін: «Пах, шіркін!», «Бәлі!». Сонда ҰБТ тапсырмаларынан одағайды тез табасыз.
Тақырыптарды аяқтаған соң: 10 нұсқамен қателікті ұстаңыз
Пунктуациядан бастап стильге дейін барлық тақырыпты толық өткен соң, 10 түрлі нұсқа сұрақ кітапшасын алып, тест белгілеуге кірісіңіз.
- Дұрыс жауаптарды тексеріңіз.
- Қай сұрақтардан қате кеткенін байқап, бөлек дәптерге жазып шығыңыз.
- Қай тақырып әлсіз екенін анықтаңыз да, дәл сол жерді қайтадан пысықтаңыз.
Ұялмаңыз: нәтиже шықпаса, пән мұғалімінен немесе пәнді жақсы меңгерген сыныптасыңыздан көмек сұраңыз. Дәл сол тақырып ҰБТ-да келсе, өкініш ауыр болады.
Қосымша құрал: «ШЫҢ» кітабы
«ШЫҢ» кітабындағы әдістердің барлығымен келісу міндетті емес, бірақ қазақ тілі бойынша оны қосымша құрал ретінде ұсынуға болады. Онда ережелер қысқа әрі анық беріледі, соңынан тақырыпқа сай тест сұрақтары ұсынылады.
Иә, кей сұрақтары ауырлау және ҰБТ кітапшаларында жиі кездесе бермеуі мүмкін. Дегенмен білімді толықтыруға, өзіңізді сынап көруге жақсы мүмкіндік.
Ережені дауыстап сұрату: күнделікті қысқа қайталау
Қолыңыз босаған сәтте — көшеде қыдырып жүрсеңіз де, үйде диванда отырсаңыз да — әлгі дәптерді жаныңыздағы адамға беріп, ережелерді сұрауын өтініңіз. Мұнда да мысалды ұмытпаңыз.
Дәптердегі мысалмен шектелмей, соған ұқсас сөйлемдерді күнделікті өмірден ойлап табыңыз. Бұл әдіс ережені «жанды» етеді және есте ұзақ сақтайды.
Мотивация: соңына дейін жетіңіз
Қазақ тілі тарих пен әдебиет сияқты әрдайым қызықты бола бермейтінін мойындайық: ереже оқи бастағаннан-ақ ұйқы қысып кетуі мүмкін. Бірақ дәл осындай сәтте мақсатты есіңізге түсіріңіз.
Алдыңызда бағындыру керек көрсеткіш бар: 25 балл. Соған жету үшін соңына дейін дайындалыңыз. Оқыған еңбектің ешқайсысы зая кетпейді.
Сәттілік сізге, жас түлек!
Жүйе құрыңыз, әлсіз тұсты дәл анықтаңыз, күн сайын аздап болса да қайталаңыз — нәтиже міндетті түрде келеді.