Ел іші - өнер кеніші
Ел іші – өнер кеніші
Кез келген ұлттың өзіндік кескін-келбеті мен болмыс-бітімін айқындайтын ең іргелі ұғымдардың бірі — оның ұлттық мәдениеті. Ал өнер — сол мәдениеттің ең маңызды құрамдас бөлігі. Әсіресе қазақ халқының ықылым заманнан келе жатқан салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, дүниетанымы мен тұрмыс-тіршілігі өнермен біте қайнасып жатыр. Сондықтан өнердің қай түрі болмасын — ата-бабамыздан қалған асыл мұра, таусылмас қазына.
Өнер — рухтың қорғаны, тарихтың куәгері
Қазақ халқы тарихта талай сыннан өтті: көшпелі өмір салтының өз қиындығы, сан түрлі соғыс, кең байтақ жерге көз тіккен жаудың шабуылы, Ресей патшалығының отарлау саясаты — бәрі де ұлттың тағдырына ауыр із қалдырды. Қиын-қыстау кезеңдерде тіл мен діннен айырылу қаупі төнген шақтар да болды. Сондай уақыттарда халқымыз ұлттық құндылықтарды сақтап қалу үшін күресті. Нәтижесінде егемендікке қол жеткізіп, мәдениетіміз бен өнерімізді қайта түлетудің кең мүмкіндігіне ие болдық.
Өнер атаулының қайнар көзі халық шығармашылығында жататыны белгілі. Әр талапкер туған топырағындағы дәстүрлі өнерді игеріп, оны ілгері дамыта отырып, өркен жаяды. Халық та өз өнерпазын қадірлеп, қыз бен ұлдың талабына сүйсініп, жетістігін бағалап, «жүзден озған жүйрігін жүдетпеуге, жібекті жүн, алтынды мыс етпеуге» тырысқан.
Өмірдің өзегі — өлең
Абайдың «Туғанда дүние есігін ашады өлең, өлеңмен жер қойнына кірер денең» деген тұжырымы қазақ өмірінің тұтас тыныс-тіршілігі өлеңмен өрнектелетінін дәл көрсетеді. Шынында да, сәби дүниеге келгенде бесік жырымен әлдилеп қарсы аламыз, адам өмірден өткенде жоқтау айтып шығарып саламыз. Ғасырлар қойнауынан басталатын осы дәстүр бүгінге дейін үзілмей жалғасып келеді.
Бүгінгі жастар тойының да жар-жар, беташармен өтуі — ата-баба салтына адалдықтың әрі өнерге деген махаббаттың айқын көрінісі.
Ән бесігінде тербетілген халық
Орыстың белгілі ғалымы Г. Потаниннің «Маған бүкіл даласы ән салып тұрғандай көрінеді» деуі — қазақ тұрмысының осы бір дара сипатына берілген дәл баға. Ән бесігінде өскен ұлтымыздың бай ән өнерін дамытуға Абай бастаған, Біржан сал, Ақан сері, Балуан Шолақ, Үкілі Ыбырай, Әсет, Нартай секілді халық композиторлары өлшеусіз үлес қосты. Олардың мол шығармашылық мұрасы қазақ операсы мен балетінде, классикалық музыкалық туындыларда кеңінен қолданылып, әлемдік музыкатанушылар тарапынан жоғары бағаланды.
Құлтума Өтемісұлы: қуат пен екпіннің ақыны
Осындай суырыпсалма ақындардың бірі, халық композиторы әрі әнші Құлтума Өтемісұлы Ақмола өңірінде ғана емес, Ақтөбе, Сыр өңірінде, Орынбор, Қызылжар, Кереку қалаларында да өнер көрсетіп, елдің еркесіне айналған. Өнер адамдарының шабыт үстінде қуатты келетіні анық. Құлтуманың шабытқа берілетіні сонша — айтқанда шиыршық атқан тұлпардай, тіпті бір орнында отыра алмайтын болған.
Мұзафар Әлімбаевтың Құлтума туралы жыры
Құландай құйқылжыған құйын ақын,
Құлтума — жүйрік ақын, қиын ақын.
Төбесі көрінгеннен құдіреттінің,
Халайық қаптай дүрмек жиылатын.
Құлтуманың өз жырынан
Аузынан лебіз бұрқылда,
Қаламдай біткен он саусақ,
Дөңгеленген он тырнақ,
Сан алтындай жылтылда...
Мен — өр Алтайдың өрені,
Атақты жүйрік Құлтума...
Бұл жолдарды оқығанда, ақынды көзбен көріп, құлақпен тыңдамасақ та, өлеңнен тараған күш-қуат пен екпіннің айқындығы бірден сезіледі.
Музыка мамандарының бағасы
Құлтума Өтемісұлының әнші-композиторлығы туралы қазақ музыка өнерінің көрнекті білгірі, академик Ахмет Жұбанов ерекше тоқталған:
«Құлтума әндерінің ішіндегі бір шарықтау шегі, биігі, шыңы — “Үш көтерме”. Әнде үлкен рухани күш бар. Онда лирикамен қатар бір драмалық элемент те бар сияқты. Өрлеп басталған күш көпке дейін әлсіремейді, қайта үдей түседі».
Шын мәнінде, Құлтуманың өлеңдерінен де, әндерінен де осы сарынды аңғаруға болады. Сонымен бірге әнші-сазгер ақындар қатарында Үкілі Ыбырай, Арыстанбай Тобылбайұлы секілді хас шеберлер туындыларының да екпіні күшті екенін айта кеткен жөн. Олардың шығармалары — қазақ ән өнерінің қайталанбас бөлшегі.
Бүгінгі міндет: мұраны сақтау, талғамды тәрбиелеу
Қазақ өнерін бағалай білетін, оның дамуына үлес қосқан әнші-сазгер аталарымызды құрметтеу — өткенге тағзым ғана емес, бүгінгі рухани жауапкершілік. Олардың әндерін әуелетіп, қайта-қайта шырқап отыру арқылы біз мәдени жадымызды бекітеміз.
Талай сыннан сүрінбей өткен қазақ әндерін жоғалтып алу — тек жастар үшін емес, бүкіл халық үшін үлкен сын. Халық әндерінің ажырамас бөлігіне айналған әнші-сазгер ақындардың мұрасын сезіне алмайтын, түпкі мағынасына үңілмейтін көзқарасты өзгерту — уақыт талабы. Өйткені бізден кейін де ұрпақ келеді.
Өзіміздің де, келер ұрпақтың да рухани байлығын арттырып, жан азығын толықтыруда қазақ ән өнерінің алар орны ерекше. Мұны ешқашан ұмытпау — елдік сананың белгісі.