Той дегенде көпшілігіміздің құлағымыз елең ете қалады
Той дегенде құлақ елең етеді
Той десе, көпшілігіміздің құлағымыз елең ете қалады. Тойшыл халықпыз: кейде бір күндік тойымыздың өзі кем дегенде бір аптаға созылып кететін шақтар болады. Ақзеренің блогындағы той туралы жазбасын оқыған соң, өзім білетін және көрген дүниелерді жинақтап, осында жүйелеп жазғым келді.
Түйін
Той — тек бір күндік думан емес, ол алдын-ала келісім, жауапкершілік және дәстүрдің реті.
Неге қызық?
Құдалықтағы жақын араласу, әзіл-қалжың, «алып-берім» салттары — қарым-қатынастың алғашқы баспалдағы сияқты.
Маслихат: тойдың «бас штабы»
Біз жақта үлкен жиынның алдында міндетті түрде маслихат (кеңес) құрылады. Жақын ағайын-туыс шақырылып, ет тартылып, шай ішіліп отырып, тойдың жалпы бағыты нақтыланады.
- Шақырылатын қонақтың тізімі жасалады.
- Негізгі жауапкерлер белгіленеді: ет, «склад», тойбастар.
- Құдалыққа кім барады, қандай кит қойылады — бәрі осы жерде шешіледі.
Үйде той ма, тойхана ма?
Үйде той жасау да, тойханаға беру де — өз алдына әңгіме. Үйде жасасаң, келім-кетім көп, асүй ыстық, ыдыс-аяқ тау-тау. Бұрынғыдай бір «пәтнүске» бәрін сала салатын заман емес: пішінәйге бір табақ, кәмпитке бір табақ, етке бір табақ, балыққа бір табақ… Ыдыс жуатын келіндерді ойласаң, жаның ашиды.
Тойхананың жайлылығы
«Аш құлақтан тыныш құлақ» демекші, тойхананың арендасын төлеп қойып, той басталған күні өз тойыңа қонақтар сияқты сәнденіп барғанға не жетсін. Әйтпесе алдын ала екі-үш апта абыржып, дайындықпен жүгіріп жүріп, тырнаққа да, қасқа да қарамай қаласың. Сосын әртіс көйлегіңді кигенде ғана күнге күйіп, қап-қара боп кеткеніңді байқайсың.
Тағы бір ыңғайсыздық: тойға алба-жұлба боп барсаң, «той жасап жатқан жалғыз өзім сияқты» сезім келеді. Қарасаң, басқалар абыржымай-ақ ұлан-асыр тойын өткізе береді.
Құдалық: маған ең ұнайтын бөлік
Шынымды айтсам, тойдың өзінен гөрі құдалық қаттырақ ұнайды. Тойда көршілес үстелде отырып, бір-біріңе аса мән бермей кетесің. Ал құдалықта табақтас, стақандас болып, жақынырақ араласуың әбден мүмкін. Жекжаттық қатынастың көбі дәл осы құдалықтан басталады.
Құда күтудің «қыр-сыры»
Құдалық күні барлық туған-туыс жиналып, үйдің іші-сырты абыр-сабыр болады. Аулаға дауыстап ән қойылады: Заттыбектің «Ақ маржаны» болсын, не «Құдалар» болсын — біз жақта бұл үрдіс міндетті сияқты.
Шашу
«Құда келе жатыр» дегенде жеңгелер шығып, беттеріне ұн жағып, шашу шашады. Бізде шашудың ішінде көбіне кәмпит қана болады. Кейбір жақта тас болып қатқан құрт шашып, жұртты әбігерге салатынын да естимін.
Өлеңмен «кірткізу»
Құдаларды бір-екі өлеңге билетіп, терлетіп, ентіктіріп барып үйге кіргізу де — кәде. Әрі күлкі, әрі рәсім.
Отқа май тамызу және қалта қарау
Күйеу бала табалдырықтан аттағанда отқа май тамызу салты жасалады: кәдімгі шоқтың үстінде адыраспан бықсып тұрады да, соның үстіне бір қасық май тамызады. От пен майды ұсынған жеңгелердің қалтасы да сол күні бос қалмайды.
Күйеу үйге кірген соң сырт киімі шешіліп, қалта қарау басталады. Әдетте қалтаға ақша, әшекей бұйымдар салынады — бұл да бір жағынан әзіл, бір жағынан кәде.
Бірінші ас: шай, қуырдақ және «құйрық-бауыр»
Құдалар үстелге жайғасып, бір-екі самаурын шай ішеді. Артынша жеңілдеу ас — қуырдақ келеді. Адам көп, үй гу-гу. Бір кезде ауылдың «алты ауызы» да басталып кетеді: әсері градус па, құдалардың буы ма — кім білсін.
Дәл осы тұста құйрық-бауыр салынған табақты жеңгелер көтеріп келеді. Бұл — «тегін» табақ емес: жеңгелердің де «шала байып» қалатын күні осы деуге болады.
«Алып-берім» және екінші ас
Бірінші астан кейін қонақтарды сыртқа шығарып, демалдырып алады. Содан соң «алып-берім» салттар басталады: қыздың құлағына сырға тағылады, қыздың артынан апаратын киім-кешек жұртқа көрсетіледі. Үйге киетін сүйретпе тәпішкеден бастап, шубаға дейінгі дүниені жиналған әйелдер түгел қарап шығады.
Құдаларды бір «биімен» тағы шаршатып, содан кейін екінші асқа кіріседі. Екінші аста басты тағам — ет. Құдаларға бас, жамбастан тартылады, күйеуге төс беріледі. Төсті әкелген жеңгеге де табақты аларда азды-көпті кәде ұстатылады.
Кит-кәде, сый-сияпат және жасау
Құдаларды тойдырып-ішкізіп, қолына-кұлағына алтын тағып, иығына шапан, камзол, дубленка, шуба, орамал жауып шығарып саласың. Кейде келесі аялдама — ағайын-туыстың үйі, кейде кафе болады: құдаларды тағы күтетін орын табылады.
Ата күші, ана сүті
Ер жігіттің үйіндегі құдалықта кит-кәдеден бөлек, қыздың әке-шешесіне «ата күші», «ана сүті» деп ақшалай сый беріледі.
Жасау құрамы
- Кемінде қолдан тігілген 6 көрпе, 5 құрақ көрпеше, «махаббат көрпесі».
- Құрақталған кішкентай көпшіктер, 2 жастық.
- Екі адамдық кереует, зал мен спальняға кілем.
- Екі сандық: біріне ыдыс-аяқ, екіншісіне көрпе-жабын салынады.
- Тұрмыстық керек-жарақ: үтіктен бастап, компьютерге дейін — қалтаға қарай.
Ұзату той: толқыныс пен сахна
«Ұзату той» дегенді естігенде, көбіміз «жылап-сықтап шығатын той ғой» деп қабағымызды түйіп аламыз. Бірақ өзің толқып тұрып сөз сөйлеп, қиналмас үшін, кейбіреулер театрландырылған қойылым жасауға әртіс жалдайды.
Салтанатты кіру және қойылымдар
Тойға келген жұрт орындарына жайғасқан соң, қыздың үш жеңгесі күймемен қызды залдың ортасына алып кіреді. Сосын күйеу баламен қосып, орындарына отырғызуға «рұқсат» береді. Тойхананың ішінде қағаз фейерверкі атылып, думан басталып кетеді.
Тосттар ретімен айтылады. Ара-арасында қыз бен жігіттің қалай танысқаны, бірін-бірі еркелетуі, сезімін әнмен жеткізуі сияқты қойылымдар көрсетіледі.
Қоштасу көрінісі
Тойдың соңына қарай жалданған әртістер әке мен қыздың қоштасу сәтін сахналайды. Айтпақшы, қызды түнгі 12-ге дейін алып кеткен дұрыс дейді — неге екенін нақты білмеймін, бірақ жұрт солай айтады.
Ақ мата жолы және алып кету
Соңында жолға ақ мата төселіп, раушан гүлімен безендіріледі. Қыздың екі жеңгесі қолтықтан демеп, ақ жаймамен есікке қарай жетелейді. Есіктің алдында қыздың әкесі бата беріп, күйеу қыздың аяғын жерге тигізбестен көтеріп алып кетеді.
Тойдың сәні — салтта ғана емес, адамдардың бір-біріне деген ықыласында. Қай нұсқасын таңдасаң да, ең бастысы — береке мен жеңілдік.