МIНБЕР

Өткен жылдың 4 желтоқсанында өткен Президент сайлауынан кейін еліміз жаңа кезеңге қадам басты. Халқымыз Елбасын жеті жыл мерзімге қайта сайлады. Осы кезеңде Президент Н.Ә. Назарбаев Қазақстанды әлемдегі дамыған елу мемлекеттің қатарына қосуды стратегиялық міндет ретінде белгіледі. Бұл — күрделі әрі аса жауапты мақсат: аталған деңгейге шығу ел дамуының жаңа сапалық сатысына көтерілуін білдіреді.

Қазақстан Конституция бойынша президенттік басқару нысанындағы мемлекет. Сондықтан елдің қазіргі және болашақтағы дамуын ұйымдастыруда Президенттің рөлі айрықша. Мемлекет басшысы бұл міндеттерді жүзеге асыруда Парламентке, Үкіметке, Жоғарғы сотқа, Конституциялық Кеңеске және өзге де орталық пен жергілікті билік органдарына сүйенеді; олардың жұмысын үйлестіреді және өзара кеңесе отырып әрекет етеді.

Республиканың жоғары мемлекеттік органдарының ішінде Парламенттің орны бөлек. Қазіргі заманғы демократиялық үрдістер Парламентсіз мемлекеттің толыққанды қызмет етуін елестетпейді. Парламент — заң шығарушы әрі ең жоғары өкілді орган. Ол халық сайлаған өкілдерден, яғни депутаттардан тұрады. Халық өкілдерімен санасу қазақ қоғамында ежелден қалыптасқан дәстүр.

VI ғасырдың ортасында негізі қаланған Көне Түрік қағанатынан бастап, кейінгі қазақ хандарына дейін ел басшысы халық өкілдерінің жиынында сайланған. Ханды сайлауға ру-тайпа басшылары, сұлтандар, батырлар, билер, жыраулар және елге беделді өзге де тұлғалар қатысқан. Олардың көпшілігі хан жанындағы кеңесші органға — хан кеңесіне мүше болған. Бұл — жоғары өкілді биліктің алғашқы нышандары.

Қазақ хандығы дәуірінде аса маңызды мемлекеттік мәселелер халық өкілдерінің жиындарында шешіліп отырды. Оның жарқын үлгілерінің бірі — 1726 жылғы Ордабасы биігінде үш жүз өкілдерінің бас қосуы. Бұл жиында ел бірлігі нығайып, бас сардар сайланып, жоңғар шапқыншылығына қарсы күрестің негізі қаланды. Мұндай жиындар Мәртөбе, Күлтөбе сияқты орындарда да тұрақты өткен. «Күлтөбеде күнде жиын» деген сөз сол кезеңнен қалған.

Алайда Қазақстанның Ресейге бодандығы кезеңінде өкілді биліктің ғана емес, ұлттық дербестіктің де мүмкіндіктері шектелді. Кеңестік дәуірде алдымен автономиялы, кейін Одақтас Республика мәртебесіндегі мемлекеттік құрылым орнықты. 1937–1995 жылдар аралығында бірден-бір заң шығарушы әрі ең жоғары өкілді орган ретінде Жоғарғы Кеңес жұмыс істеді. Дегенмен, Кеңес Одағы кезінде билік шын мәнінде Коммунистік партияның қолында болды, ал Жоғарғы Кеңес көбіне формалды функция атқарды.

Тәуелсіздік кезеңінің алғашқы жылдарында Жоғарғы Кеңес елдің қалыптасуына елеулі үлес қосты: Қазақстан Президентін сайлады, Мемлекеттік егемендік туралы декларацияны, Тәуелсіздік туралы конституциялық заңды, 1993 жылғы Конституцияны, мемлекеттік рәміздерді қабылдады. Соған қарамастан, кеңестік табиғаттағы институт жаңа демократиялық және нарықтық жүйеге толық бейімделе алмады.

Қазақстанда Жоғарғы Кеңес екі рет дағдарысқа ұшырады: 1993 жылы желтоқсанда XII шақырылым өзін-өзі таратса, 1995 жылы наурызда XIII шақырылым заңсыз сайланған орган ретінде таратылды. Бұл үдерістердің нәтижесінде 1995 жылғы жаңа Конституция қабылданып, ел президенттік басқару нысанындағы республика ретінде бекіді және мүлде жаңа сипаттағы қос палаталы Парламент құрылды.

Әлем тарихында парламент пен мемлекет басшысы арасындағы текетірестің қандай қасіреттерге алып келгені аз емес. XVII ғасырдағы Англиядағы қақтығыс корольдің өлім жазасына ұласса, Францияда 1793 жылы король Людовик XVI Конвент шешімімен гильотинада жазаланды. 1918 жылы большевиктер Ресей Құрылтай жиналысын күшпен таратып, бұл азамат соғысының себептерінің біріне айналды.

Жаңа дәуірде де ұқсас оқиғалар кездесіп отырды: 1993 жылы Ресейде саяси дағдарыс күш қолдануға дейін барды. Қазақстанда 1993 және 1995 жылдардағы дағдарыстар бейбіт жолмен шешіліп, мемлекеттік институттар жаңа конституциялық модельге өтті. Мұндай тарихи мысалдардың ортақ қорытындысы біреу: Парламент тұрақтылық пен ынтымаққа қызмет ететін, билік тармақтарының теңгерімін сақтайтын институт болуы тиіс.

Қазақстан Парламенті екі палатадан — Мәжіліс пен Сенаттан тұрады. Бұл құрылымның басты артықшылығы — заңдардың сапасын арттыру. Мәжілісте талқыланған заң жобасы Сенатта қайта қаралады; қажет болса, екі палата арасында келісім комиссиясы жұмыс істейді. Тек осы сүзгіден өткен заң Президентке қол қоюға жіберіледі.

Осы уақытқа дейін екі палата арасында принципті келіспеушілік немесе дағдарыс болған жоқ. Палаталар бірінің жоғары, бірінің төмен болуы принципімен емес, тең құқыққа негізделген өзара толықтыру логикасымен жұмыс істейді. Мұның нәтижесінде қабылданатын заңдар халықаралық стандарттарға жақындай түсуде.

Заң — Конституцияда белгіленген ерекше тәртіппен қабылданатын, ең жоғары заңдық күші бар нормативтік-құқықтық акт. Заңнан жоғары тұратын өзге нормативтік акт болмайды. Сондықтан заңның қате немесе қисық қабылдануы қоғамдық қатынастарды күрделендіріп, шиеленіс туғызуы мүмкін: заң кемшілігіне қарамастан орындалуға жатады.

Өткен он жылда Парламенттің қарауына 1691 заң жобасы келіп түсіп, олардың 1221-і қабылданған. «Маңызды емес заң» болмайды: заң әрқашан қоғам үшін маңызды қатынастарды реттеуге бағытталады.

Заң жобаларын неге көбіне Үкімет ұсынады деген сұрақ жиі қойылады. Оның жауабы қарапайым: әр саладағы кәсіби білім, дерек және реттеу қажеттілігі әдетте сол саланы басқарып отырған ведомствоның қолында болады. Білім беру, денсаулық сақтау, қорғаныс, ішкі істер сияқты бағыттар Үкімет арқылы басқарылатындықтан, заң жобаларын әзірлеуде Үкіметтің бастамашы болуы — объективті құбылыс.

Әрине, Үкімет заң жобаларын өз мүддесі тұрғысынан ұсынуы да мүмкін. Дәл осы жерде Парламенттің рөлі айқындалады: ол ұсынылған нормаларды қоғамдық және ұлттық мүддемен үйлестіріп, ашық талқылау мен сараптау арқылы теңгерімді шешімге келтіреді. Парламенттің табиғи функциясы — заңды «жасау» ғана емес, ең алдымен оны кәсіби түрде сүзгіден өткізу, жетілдіру және қабылдау.

Парламенттің заң шығарудан өзге де маңызды құзыреттері бар: Президентке импичмент жариялау мүмкіндігі, Президенттің мерзімінен бұрын кетуіне байланысты мәселелерді қарау, Үкімет бағдарламасын бекіту, мемлекеттік бюджетті қабылдау және оның орындалуы туралы Үкімет есебін тыңдау. Сондай-ақ Президент пен Премьер-Министр қызметіне қатысты бірқатар тағайындауларға келісім беру тетіктері қарастырылған.

Парламенттің ерекшелігінің бірі — кәсібилік. Бұл ұғым екі қырынан көрінеді: біріншіден, Парламент табиғатынан заңнамалық жұмысқа маманданған тұрақты орган; екіншіден, депутаттар комитеттерге, фракцияларға және топтарға бірігіп, заң талқылауына салалық сарапшыларды тартады. Бұл шешімдердің дәлдігі мен қолданбалы тиімділігін арттырады.

Тағы бір маңызды қыры — өкілдік әртүрлілік: Парламентте түрлі әлеуметтік топтардың, саяси партиялардың және өңірлердің өкілдері бар. Сенаттағы жеті депутатты Президент тағайындайды, ал Сенат төрағалығына кандидатураны Президент ұсынады. Бұл — Президент пен Парламент арасындағы институционалдық байланыстардың бір тетігі. Сонымен қатар палаталарда Президенттің өкілдіктері жұмыс істейді.

Соңғы кезең Парламент рөлінің күшеюімен сипатталады. 2005 жылы «Қазақстан Республикасы Конституциясының мүмкіндіктерін одан әрі пайдалану туралы» Президент Жарлығы қабылданып, Парламент палаталарының ықпалы нығайтылды. Әлеуметтік-экономикалық блок министрлерін тағайындау рәсімінде палаталардың арнайы комитеттерінің мақұлдауы қарастырылды. Жалпы, Парламенттің өзге де құзыреттік мүмкіндіктері кеңейе түсті.

Болашақта депутаттар санын арттыру, саяси партияларға берілетін мандат үлесін көбейту сияқты мәселелер күн тәртібінде талқыланатыны атап өтіледі.