Қаңқа және жүрек бұлшық тіндерінің регенерациясы

Кіріспе

Бұлшық ет тіні — қозғыш тіндердің бірі. Ол басқа қозғыш тіндерге тән қасиеттерді, яғни қозғыштық пен қозуды өткізу қабілетін сақтай отырып, тек өзіне тән ерекше қасиетке — жиырылғыштыққа ие.

Қозғыштық дәрежесі көбіне қозу табалдырығы арқылы бағаланады: қаңқаның көлденең жолақты бұлшық еті жүрек етіне қарағанда қозғыштау (қозу табалдырығы төмен), ал бірыңғай салалы бұлшық еттің қозғыштығы жүрек етінен де төмен (тітіркендіру табалдырығы жоғары).

Қаңқа еті

Қозғыштығы жоғары, қозуды өткізу жылдамдығы салыстырмалы түрде жоғарырақ.

Жүрек еті

Еріксіз жиырылады, табиғи ырғаққа бағынады, автоматия қасиеті бар.

Бірыңғай салалы ет

Тітіркену табалдырығы жоғары, жиырылысы баяу әрі сергіткіш сипатта.

Негізгі бөлім

1) Бұлшық ет тініне сипаттама

Бұлшық ет тіні (muscle) — дененің қозғалысын, ас қорыту жолдарының перистальтикасын, қан тамырлары мен қуысты мүшелердің тонусын, жүрек миокардының ырғақты жиырылуын және дене температурасын тұрақтандыруды қамтамасыз ететін жиырылғыш тін.

Жиырылғыштық тек бұлшық етке ғана тән емес: бұл құбылыс көптеген жасушаларда әртүрлі деңгейде байқалады. Негізгі себеп — жасушаларда қысқартқыш ақуыздар актин мен миозиннің болуы.

Құрылымдық жіктелуі

Көлденең жолақты қаңқа еті: қаңқа бұлшықеттері, тіл, көз, жұтқыншақ, көмей, өңештің жоғарғы бөлігінің бұлшықеттері. Ерікті қимыл-қозғалысқа жауап береді.
Көлденең жолақты жүрек еті: миокардты құрайды, еріксіз жиырылады, торлы (тармақталған) құрылым тән.
Бірыңғай салалы ет: ішкі ағзалар мен қан/лимфа тамырлары, тыныс жолдары және несеп-жыныс жүйесі қабырғаларында орналасады; қуысты мүшелер мен түтіктердің тарылу-кеңеюін реттейді.

Физиологиялық қасиеттері

Қозғыштық — тітіркендіргішке жауап беру қабілеті.
Қозуды өткізу — қозудың талшық бойымен таралуы.
Жиырылғыштық — қысқарып, тонустың жоғарылауы.
Серпімділік — созылғаннан кейін бастапқы қалпына қайта келу.

Қозу таралу жылдамдығы

Қаңқа еті: 3,5–14 м/с
Жүрек еті: 0,9–1 м/с
Бірыңғай салалы ет: 0,5 мм/с – 5–10 см/с

Ескерту: бұлшық ет талшықтарында қозуды өткізу шапшаңдығы сомалық жүйке талшықтарына қарағанда төмен.

Жүйкелік реттелу ерекшелігі

Қаңқа еті орталық жүйке жүйесімен, соның ішінде ми қыртысымен тығыз байланысты болғандықтан ерікті жиырылады. Ал жүрек еті мен бірыңғай салалы етті адам өз еркімен жиырылта алмайды: олардың жиырылуы мен автоматиясын вегетативтік жүйке жүйесі реттейді.

Егер жүйке-бұлшық ет байланысы бұзылса немесе бұлшық ет ұзақ уақыт белсенді жұмыс істемесе, талшық құрылымы өзгеріп, атрофия дамуы мүмкін.

2) Қаңқа және жүрек бұлшық ет тіндерінің регенерациясы

Қаңқа бұлшық ет тіні эмбриогенезде мезодермадан (сомиттердің миотомдарынан) дамиды. Оның негізгі гистологиялық бірлігі — жеке жасуша емес, миосимпласт пен миосателлитоциттерден тұратын көлденең жолақты бұлшық ет талшығы.

Шамамен 300 миллионға жуық бұлшық ет талшықтары будаға бірігіп, адам ағзасындағы 600-ге жуық қаңқалық бұлшық еттерді құрайды. Жарық микроскопында талшықтар ұштары сүйірленген, ұзынша цилиндр тәрізді және көлденең жолақты болып көрінеді.

Қаңқа бұлшық етінің физиологиялық регенерациясы

Қалыпты морфофункционалдық күйді сақтау физиологиялық регенерация арқылы жүреді: ескі немесе бұзылған миофибрилдер, митохондриялар және басқа құрылымдар жаңа органеллалармен алмастырылады.

1) Жасушаішілік регенерация

Саркоплазманың синтездік аппараты (ЭПТ, Гольджи кешені, бос рибосомалар) белсенуі арқылы жаңа миофиламенттер мен мембраналық құрылымдар түзіледі.

2) Жасушалық регенерация

Миосателлитоциттердің пролиферациясы және миобласттарға дифференциациялануы нәтижесінде пайда болған жас жасушалар талшықтың симпласттық бөлігіне қосылып, табиғи шығынды толықтырады.

Жүрек бұлшық етінің регенерациясы

Жүрек бұлшық ет тіні миокардты құрайды. Құрылысы бойынша көлденең жолақты, өйткені кардиомициттерде көлденең жолақты миофибрилдер болады. Функциялық тұрғыда — еріксіз тін.

Кардиомициттер өмір бойы үлкен жүктеме көтереді; олардың органеллалары тозады, кей жасушалар өлуі мүмкін. Дегенмен физиологиялық жағдайда да, зақымданғаннан кейін де кардиомициттердің митоз арқылы бөлініп жаңаруы мүмкін емес, өйткені гистогенез барысында олар бұл қабілетін қайтымсыз жоғалтады.

Сондықтан жүрек бұлшық етінің жаңаруының негізгі жолы — жасушаішілік регенерация.

Қаңқа бұлшық еттері және қанайналым: «перифериялық жүрек»

Қаңқа бұлшық еттері жұмыс істегенде қанайналым айқын күшейеді: бұлшық еттерде ол 60–80 есеге дейін артуы мүмкін, ал ми мен асқазан-ішек жолдарында шамамен 8–10 есеге өседі.

Қазіргі деректер бойынша қаңқа бұлшық еттері белгілі бір жиілікпен жиырылып, жанындағы тамырларға әсер етеді және әсіресе жүрек пен көктамырлар түйіскен аймақтарда «насос» тәрізді қызмет атқарады. Бұл құбылысты жиі «перифериялық жүрек» деп атайды.

3) Өмір салтына және жасқа байланысты бұлшық еттердің өзгерістері

Жасқа байланысты өзгерістер

Жасөспірімдер мен ересектерде бұлшық ет көлемі талшық ұзындығы мен жуандығының өсуі есебінен артады. Ал егде жаста қаңқа бұлшық ет тінінде ультрақұрылымдық өзгерістер күшейеді.

Базальді мембрананың қалыңдауы.
Миофибрилдердің ұйымдасуының бұзылуы, көлденең жолақтылықтың әлсіреуі, фрагментация.
Z-сызықтардың ыдырауы.
Митохондриялардың гипертрофиясы немесе дегенерациясы, сарколемма астында шоғырлануы.
Миосателлитоциттердің бөлініп, дәнекер тін қабатына ығысуы.

Нәтижесінде регенерациялық потенциал төмендейді, серпімділік азаяды, бұлшық еттер тез шаршайды.

Өмір салты және жаттықтыру әсері

Бұлшық еттердегі өзгерістер физикалық жүктеме көлеміне тікелей тәуелді. Жүйелі жаттықтыру кезінде жүктеме артса, бұлшық ет талшықтарының диаметрі ұлғаяды, кей жағдайларда талшық санының өсуіне ықпал ететін бейімделу механизмдері де қосылады. Соның нәтижесінде бұлшық ет массасы артады.

Морфологиялық негізі

Митохондрия санының артуы.
Миофибрилдердің саны мен диаметрінің өсуі.
Миосателлитоциттердің пролиферациясы және дифференциациясы.

Бұлшық еттер әлсіреген сайын стресс жағдайларын көтеру қиындайды; ал капиллярлар жақсы шыныққан кезде жүрекке түсетін жүктеме азаяды.

Қорытынды

Қаңқа бұлшық еттері тек қозғалысты қамтамасыз етпейді: олардың ырғақты жиырылуы қан тамырларына әсер етіп, веналық қайтуды күшейтетін «насос» қызметін атқара алады. Бұл құбылыс «перифериялық жүрек» ұғымымен сипатталады және жүрекке түсетін жүктемені азайтуға ықпал етеді.

Жүрек бұлшық ет тіні торлы құрылымға ие, табиғи ырғақ сигналдарына бағынады және өмір бойы үздіксіз жұмыс істейді. Кардиомициттердің бөлініп жаңаруы болмайтындықтан, жүрек тінінің негізгі жаңару механизмі — жасушаішілік регенерация.

Пайдаланылған әдебиеттер

Интернет ресурстары және лекция материалдары.
Ажаев С.А., Үмбетов Т.Ж. Жалпы гистология. Түркістан, 2010.

Бағалау парағы

Төмендегі кесте мәтін мазмұнына сай өзіндік бағалау немесе оқытушы бағалауы үшін үлгі ретінде берілді.

Критерий	Сипаттама	Балл
Теориялық дәлдік	Ұғымдар, анықтамалар, салыстырулар дұрыс берілген.	/25
Құрылым және логика	Жоспар сақталған, бөлімдер бірізді.	/25
Тіл мәдениеті	Грамматикасы түзетілген, терминдер біріздендірілген.	/25
Безендіру және оқылымдылық	Негізгі ойлар айқын, кесте/блоктар түсінікті.	/25