Әйгілі ақын, драматург, сөз зергері Ілияс Жансүгіров бұрынғы Қапал уезі, Ақсу болысында (қазіргі Алматы облысы, Ақсу ауданы) туған
Ілияс Жансүгіров: өмір жолы мен әдеби мұрасы
Әйгілі ақын, драматург, сөз зергері Ілияс Жансүгіров бұрынғы Қапал уезі, Ақсу болысында (қазіргі Алматы облысы, Ақсу ауданы) дүниеге келген. Ол жастайынан ән мен күйге, өлең-жырға құмар болып өседі. Ұлы Абай поэзиясымен танысқаннан кейін өз бойынан ерекше сергектік пен сілкініс, жаңалық сезеді.
Туған жері
Қапал уезі, Ақсу болысы (қазіргі Алматы облысы, Ақсу ауданы)
Алғашқы ықпал
Абай поэзиясы, халық ән-күйі мен жыр дәстүрі
Қабілетінің бағыты
Поэзия, проза, драматургия, сын, аударма
Білім іздеу және қызмет жолы
Ілияс өз үйінде әкесінен хат танып, молдадан сауат ашқаннан кейін жүйелі білім алуды мақсат етеді. Ол Алматыға келіп, мұғалімдер институты жанындағы қысқа мерзімді курста оқиды. Кейін Қазақ ағарту институтында, Жетісу облыстық «Қосшы» комитетінде, губерниялық оқу бөлімінде, «Тілші» газетінің редакциясында қызмет атқарып, ауыз әдебиеті үлгілерін жинайды.
Мәскеу кезеңі (1925–1928)
Мәскеудегі Коммунистік журналистика институтында оқып, орыс және Еуропа классиктерін терең зерделейді. Бұл тәжірибе ақын талантының жарқырай ашылуына айрықша ықпал етеді.
Елге оралған соң «Еңбекші қазақ» газетінде еңбек етеді. 1934–1935 жылдары Қазақстан Жазушылар одағының төрағасы болып, 1935–1937 жылдары көркем әдебиет баспасында поэзия бөлімін басқарады. КСРО жазушыларының I съезіне қатысады.
Алғашқы жарияланымдар және тұңғыш кітап
Жансүгіров өлең жазуды 1912 жылы бастаған. «Балдырған», «Қызыл жалау» атты өлең дәптерлері кейін, 1957 жылы Ұлттық кітапханадан табылған. Баспа бетін көрген алғашқы туындылары — «Сарыарқаға», «Тілек» өлеңдері; олар 1917 жылы Семейде шығып тұрған «Сарыарқа» газетінде жарияланған.
1923 жылы «Сана» журналында «Мерген Бөкен» әңгімесі басылып шықты.
Өлеңдері «Тілші», «Ақжол», «Кедей еркі» газеттерінде жиі жарияланып тұрды.
1928 жылы «Сағанақ» атты тұңғыш кітабы жарық көрді.
Осы кезеңнен бастап ол халқына қаламы ұшталған, терең ойлы, талантты ақын ретінде кеңінен танылды.
Шығармашылық арнасы және жанрлық кеңістік
Жансүгіров шығармаларының бастау арнасы — қазақ халқының бай ауыз әдебиеті, Абай поэзиясы, орыс және әлем әдебиетінің озық үлгілері. Ол халық фольклорын жинауға, таңдаулы нұсқаларын кітап болып басылып, жұрт игілігіне айналуына елеулі үлес қосты. Фольклорлық үлгілерді өзі жазған мектеп оқулықтары мен хрестоматияларға енгізіп, оқушылардың халық тарихы мен өткен өмірі туралы танымын кеңейтуді көздеді.
Әдеби сын
Әдебиет сынына араласып, көркем сын жанрының дамуына атсалысты.
Аударма
А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, Н.А. Некрасов, М. Горький, Г. Гейне, В. Гюго, Ғ. Тоқай, К. Лахути шығармаларын қазақ тіліне аударып, әдеби байланыс аясын кеңейтті.
Тілдік қуат
Эпикалық туындыларындағы бейнелеу тілінің байлығы, стиль өрнегі мен адуынды екпіні оны елдің сүйікті қаламгерлерінің біріне айналдырды.
«Евгений Онегин» аудармасы туралы дерек
1936 жылы А.С. Пушкиннің 100 жылдығына орай Ілияс Жансүгіров «Евгений Онегин» романын аударып, өз кітабына енгізген. Алайда соғыс жылдары бұл аударма басқа адамның атымен жарияланғаны айтылады. Ілияс Жансүгіров ақталғаннан кейін туыстары сот арқылы бұл романды дәл осы ақын аударғанын дәлелдеген.
Негізгі ой
Бұл оқиға оның аудармашылық еңбегінің құндылығын ғана емес, тарихи әділеттің күрделі жолмен орнығатынын да аңғартады.
Қоғамдық таным және есімін ұлықтау
Республикада бірнеше мектепке, көшеге, аудан мен шаруашылыққа, сондай-ақ Талдықорған қаласындағы Жетісу мемлекеттік университетіне Ілияс Жансүгіровтің есімі берілген. Сол қалада ақынның өмірі мен шығармашылығына арналған әдеби-мемориалдық музей жұмыс істейді.
Мұраның ауқымы
1927–1938 жылдары өнімді еңбек етіп, поэзия, проза, драматургия, сын, аударма салаларында жиырмадан астам кітап қалдырды.
Тағдырдың қасіреті
Қазақ поэзиясының ерен жүйрігі атанған қаламгер 1938 жылы жазықсыз жазаға ұшырап, тоталитарлық жүйенің құрбаны болды.
Қазақ әдебиетіндегі орны
Ілияс Жансүгіров қазақ әдебиетінің барлық жанрларында қалам тартып, елеулі туындылар берген әмбебап дарын. Ол, әсіресе, поэзиядағы аса қуатты суреткерлік талантын танытып, күллі қазақ әдебиетінің мақтанышына айналған шығармалар жазды. Халық фольклоры дәстүрінен нәр алған Ілияс 1920-жылдардың басында әдебиетке келсе де, қазақ тілінің байлығын терең меңгерген, халық өмірін жетік білетін талапты жас ретінде тез қалыптасты.
Қысқа уақытта биікке көтерілуі
Алматы, Ташкент, Мәскеу оқу орындарында білімін толықтырып, өз бетімен көп оқыды. Орыс және әлем классикасын зерттей отырып, таңдаулы туындыларды қазақшаға аударды. Қоғамдық жұмыстарға және әдебиет ісіне белсене араласты. Алғашқы жинағы 1928 жылы, 34 жасында жарық көргеннен кейін 5–6 жылдың ішінде-ақ арындап алға озып, Абайдан кейінгі дәуірдің аса көрнекті ақындарының біріне айналды.
Классикалық поэмалар
«Күй», «Күйші», «Құлагер»
Поэзияның қасиеті
Ойға қанат, сезімге нәр беретін мәңгі жас өнер
Мұра
Қазақ әдебиетінің алтын қорына енген мол көркем қазына
«Құлагер» метафорасы және трагедиялық үндестік
Ілияс Жансүгіровті көбіне өзі шалқар шабытпен жырлаған Ақан серінің Құлагеріне ұқсатады. Ұқсастық тек дүлдүлдік пен даралықта ғана емес, тағдыр-талайдағы трагедиялық түйіндерде де байқалады.
Бейнелі үзінді
Бәйгеде алдыңғы топты бермейтін жүйріктің тынысы кеңіп, межелі жер — Жыландысайға еңкейіске түскен сәтте, үстіндегі бала тізгінді босатып, тақымын сәл қымқырады. Сол мезет тұлпар жұлдыздай ағып жөнелгенде, қалтарыстан тап берген қарақшы кер құланы маңдайдан айбалтамен періп өтеді. Қайран тұлпар қара жер қақ айырылғандай гүрс етіп құлап түседі.
Кемеліне келіп, ақындық бәйгесінде арындап алға шыққан шағында Ілияс та тоталитарлық жүйенің құрбаны болып, қапыда мерт болды. Алайда ол аз ғана уақыттың ішінде проза мен драматургияда, әсіресе поэзияда әдебиетіміздің алтын қорына жататын айтулы туындылар беріп, кейінгі ұрпаққа аса мол көркем мұра қалдырды.