Ыбырай Алтынсарин 1841 жылы 20 қазанда қазіргі Қостанай облысының, Затобол ауданында туып, 1889 жылы 30 шілдеде қайтыс болған

Ыбырай Алтынсарин 1841 жылдың 20 қазанында қазіргі Қостанай облысының Затобол ауданында дүниеге келіп, 1889 жылдың 30 шілдесінде қайтыс болды. Әкесі Алтынсары ерте дүние салып, Ыбырай атасы Балғожаның тәрбиесінде өседі.

Балғожа — сөзге шешен, тілге ұста, би ретінде ел ішінде танылған, беделді адам болған. Ыбырай әуелі ауыл молдасынан мұсылманша сауат ашып, хат таниды.

1850 жылы Орынборда ашылған қазақ-орыс мектебіне түседі. Мектептегі сабақтар орыс және татар тілдерінде жүргізілгенімен, Ыбырайдың ынта-жігері мен зеректігі оны алға жетелейді: ол оқуын 1857 жылы үздік аяқтайды.

Мектепті бітіргеннен кейін екі жыл өз елінде тілмаш болып қызмет етеді. 1859 жылы Орынбордағы Шекаралық комиссияға тілмаш болып орналасып, комиссия төрағасы, профессор В.В. Григорьевпен танысады.

Григорьевтің бай кітапханасы арқылы ол орыс және әлем әдебиетімен жақын танысып, өз дәуірінің көркем шығармаларын оқиды. Сондай-ақ әдебиет, саясат және ағарту мәселелеріне арналған басылымдарды үздіксіз қарап, ой-өрісін кеңейтеді.

Орынбордың әдеби, саяси, мәдени және рухани ортасы Алтынсариннің дүниетанымының қалыптасуына айрықша ықпал етеді. Осы кезеңде ол өз халқын да білім нәрімен сусындатып, көкірек көзін ашуды өмірлік мақсат етіп қояды.

1860 жылы Орал сыртындағы қазақтарға арналып төрт сыныптық бастауыш мектептер ашу туралы шешім қабылданады (Троицк, Торғай, Ырғыз, Қазалы қалаларында). Осы бастамаға өзі сұранып, Алтынсарин Торғай мектебіне мұғалім болуға ниет білдіреді.

Торғай қаласында мектепті бірден ашу мүмкін болмай, іс ұзаққа созылады. Сол кезде ол ел ішінде оқудың мәнін түсіндіріп, халықтың білімге ықыласын ояту үшін алғашқы балаларды өз үйінде оқытады.

Торғайдағы Ыбырай мектебі 1864 жылдың қаңтар айында ашылып, бастапқыда он төрт бала қабылданады. Алтынсарин оқу-тәрбие жұмысын мүлде жаңа үлгіде құрып, сабақты ана тілінде — қазақ тілінде жүргізе отырып, әр пәннің негіздерін жүйелі үйретуді мақсат етеді. Ол шәкірттерінің ғылым мен мәдениетті игерген, рухани бай азамат болып қалыптасуына қызмет етті.

1876 жылы Алтынсарин Петербург пен Қазан қалаларына барып, Ресейдегі мектеп ісі мен білім беру жүйесін зерттейді, орыс ағартушыларының еңбектерін оқиды. Осы сапарлар оның қазақ тілінде оқу құралдарын жасау жоспарын нақтылай түседі.

Ол қазақ балалары үшін білім мен тәрбиенің негізгі көзі — оқулық деп білді. Сондықтан мазмұны бала табиғатына жақын, тақырыбы таныс әрі қызықты кітап шығару қажет деген тұжырымға келеді.

1876 жылдан бастап «Қазақ хрестоматиясын» жазуға кірісіп, еңбек 1879 жылы Орынборда басылып шығады. Хрестоматия орыс әліпбиі негізінде жазылды.

Алтынсарин адамдық қасиеттерді дәріптейтін көптеген әңгімелер енгізді: көбі — өзінің төл туындылары, бірқатары — сол кездегі орыс оқулықтарынан қазақ тұрмысына лайықтап аударылған нұсқалар.

Қазақ даласында мектептердің көбірек ашылып, кең таралуы жөніндегі ойлары Алтынсариннің Н.Н. Ильминскийге және В.В. Катаринскийге жазған хаттарынан анық көрінеді. Қазақ арасында халықтық мектептер ашып, ағарту жұмысын белсенді жүргізудегі еңбегі ұшан-теңіз.

Ол — қазақ жазба әдебиетінің негізін қалау ісіне зор үлес қосқан көрнекті ағартушы. Ауыз әдебиеті дәстүрінен біртіндеп алшақтап, жазба әдебиет өрісінде сюжетті өлеңді алғаш жазған ақындардың бірі ретінде танылады. Сондықтан қазақ жазба әдебиеті туралы сөз қозғалғанда, Ыбырай Алтынсариннің есімі кемеңгер Абаймен қатар аталады.

Алтынсарин тек поэзия жанрымен шектелмей, көркем прозаның қалыптасуына да үлес қосты.

Ы. Алтынсариннің шығармалары алғаш рет 1879 жылы Орынбор қаласында «Киргизская хрестоматия» деген атпен жарияланды. Кейін «Махтубат» деген атаумен 1889, 1896, 1899 жылдары араб жазуымен қайта басылып шықты.

1906 жылы А. Васильевтің редакциясымен жарық көрді. Кеңес дәуірінде жеке кітап болып 1935, 1948, 1955 жылдары және кейін де бірнеше мәрте қайта басылды.