Қарақұл патшаға

Патша, уәзір және жұмбақ сұрақ

Ерте заманда Сұлтаншын атты бір патша өмір сүріпті. Оның қасында Мералі деген үлкен уәзірі болған екен. Бір күні патша аңға шығып жүріп, бір қыздың бау-бақшасының шарбағына тап болады. Шарбақтың ар жағынан қызды көріп, оны әйелдікке алмаққа ниеттеніп, елші жібереді.

Қыз елшіге: егер патша мені жар еткісі келсе, бір сауалыма жауап берсін, жауап берсе тиемін, ал бере алмаса тимеймін, дейді. Сұрағы мынау екен:

Патша жауап таба алмай қиналады

Патша бұл жұмбақты өз бетімен шеше алмай, қызға қайтадан елші жіберіп, «жауабын табатын адам іздеуге рұқсат бер» деп өтінеді. Қыз рұқсат етеді.

Патша ел ішіндегі игі-жақсыларды жинап, жұмбақты айтады. Бірақ ешкім нақты жауап бере алмайды. Сонда патша жасауылдарына ерекше әмір береді:

• Шөптің жаманын тауып келіңдер.
• Құстың жаманын тауып келіңдер.
• Адамның жаманын тауып келіңдер.

Жасауылдар өз білгенінше «шөптің жаманы» деп құс қонбайтын бір шөпті, «құстың жаманы» деп байғызды алып, ал «адамның жаманы» деп Қарақұл деген кісіні ұстап әкеледі. Қарақұл — ас үстінде жүрсе де бас-аяқтан сыбаға тимей, елеусіз қалған бейбақ екен.

Қарақұлдың зеректігі

Жол-жөнекей Қарақұл: «Мені қайда алып барасыңдар?» деп сұрайды. Жасауылдар патшаның бұйрығын айтады. Сонда Қарақұл олардың жаңылғанын бетке басып, былай дейді:

Бірақ Қарақұл ең бастысы — қыздың жұмбағына жауап бере алатынын айтады. Ол байдың құлы екен, құны мың ділда дейді. Егер патша сол ақыны беріп, өзін сатып алса, жауап табуға барамын деп шарт қояды.

Патша мың ділда төлетіп, Қарақұлды сатып алдырады да, оны алдына шақыртып, жұмбақты шешуді тапсырады.

Жұмбақтың жауабы және астарлы мағына

Қарақұл: «Жауапты қыздың өз алдында айтамын» дейді. Патша уәзірімен бірге қызға келеді. Қыз алдымен патшадан сұрайды. Патша: «Еті көп», дейді. Сосын уәзірден сұрайды, уәзір де: «Еті көп», деп жауап береді. Ең соңында Қарақұлдан сұрағанда, ол:

Қыз себебін сұрағанда, Қарақұл астарын ашып береді: «Бағлан — өзіңіз, тақсыр. Ал май — сіздің бұқараңызға жасаған адалдығыңыз бен жақсылығыңыз. Жақсы патшаның халқына жақсылығы көп болады, сондықтан “майы көп” дедім», дейді.

Қарбыз бен пышақ: үнсіз ишара

Қыз Қарақұлды бөлек үйге кіргізіп, алдына табақ қойып, үстіне бір қарбыз бен пышақ қояды. Қарақұл пышақты қарбызға шаншып, ештеңе деместен сыртқа шығып кетеді.

Сыртта патша мен уәзір одан: «Қыз саған тағы не сұрақ қойды?» деп сұрайды. Қарақұл: «Ештеңе сұраған жоқ», деп сыр бермейді. Ол тапқанын жасырып қалады. Мұнысы патшаның ашуын келтіріп, Қарақұлды дарға асуға бұйрық береді.

Дарақ түбіндегі шешуші сәт

Қарақұлды дардың түбіне әкелгенде, бұл хабар қызға жетеді. Қыз қарбыз бен пышақты алып келіп, жұрттың көзінше қарбызды қақ бөліп, үн қатпастан кері жүріп кетеді.

Патшаның алдына қайта келген соң, Қарақұл бәрін түсіндіреді: қарбыз — «сырыңды жарма» деген ишара, ал пышақты қарбызға шаншу — «осы пышақпен бауыздасаң да, айтпаймын» деген серт еді. «Өлсем де айтпас едім, егер қыз бүгін қарбызды дар түбінде жармаса», дейді.

Ол тағы бір мәнін қосады: қыз жақсылық жасап, қарбызды жармаса, өзі өлер еді. Демек, патшаның жақсылығы көп деген ойы — «майы көп» деген жауабының дұрыстығын тағы бір дәлелдегендей болады.

Түйін

Ақыры қыз жұмбағын шешкен Қарақұлға тұрмысқа шығып, барша мұратына жеткен екен.