Темекі менікі
Григорьевтер бір кітап сұратыпты, мен «сіз үйде жоқсыз» дедім. Пошташы газеттермен бірге екі хат әкелді. Айтпақшы, Евгений Петрович, Сережаға бір көңіл бөлсеңіз деймін. Бүгін де, кеше де оның шылым тартып жүргенін көрдім. Бірде ақыл айта бастағанымда, ол құлағын басып алып, даусымды «естімеймін» дегендей, жүгіріп кетті.
Округтік соттың прокуроры Евгений Петрович Быковский мәжілістен жаңа ғана қайтып, кабинетінде қолғабын шешіп тұрған. Тәрбиеші әйелдің сөзін тыңдап тұрып, ол еріксіз күліп жіберді:
— Сережа шылым тартады... — деп ол иығын бір көтеріп қойды. — Сол тәйтек папирос тартып тұрса, көрсемші! Айтпақшы, өзі неше жаста?
— Жетіде.
— Сізге бұл болмашы көрінуі мүмкін, бірақ оның жасында шылым тарту зиян. Жаман әдетті әуел бастан-ақ тоқтату керек.
— Дұрыс. Ал темекіні қайдан алып жүр?
— Сіздің үстеліңізден.
— Солай ма? Онда оны маған жіберіңіз.
Ересектің күдігі: жазалау ма, түсіндіру ме?
Тәрбиеші әйел шығып кеткен соң, Быковский жазу үстелінің алдына отырып, көзін жұмып ұзақ ойланды. Көз алдына ұзын папиросын тартқан жеті жасар баласы елестеп, бұл көрініс күлкі шақырғанымен, тәрбиешінің шын абыржыған жүзі өзге бір естелікті оятты: баяғыда мектепте, балалар бөлмесінде шылым тарту педагогтар мен ата-аналарға түсініксіз, үрейлі нәрсе болып көрінетін.
Шылымның зиянын нақты білмесе де, қоғам балаларды аяусыз жазалайтын: соғып, гимназиядан шығарып, өміріне нұқсан келтіретін. Түсінбейтін нәрсемен күресуден тіпті ақылды адамдар да тайынбайды. Прокурор өз гимназиясындағы директорды да есіне алды: білімді, ақкөңіл адам болатын, бірақ оқушы папирос тартса, өңі қашып, шошып кетіп, педагогтардың асығыс кеңесін шақыртатын да, кінәліні оқудан шығаруға бұйыратын.
Ол бұрын оқудан шығарылған екі-үш оқушының кейінгі тағдырын ойлап, көбіне қылмыстан гөрі жазаның өзі үлкен зиян келтіретінін түсінді. Адам тірі организм ретінде кез келген жағдайға тез үйренеді; әйтпесе өз ақылымыздың қаншалықты көп ақылсыздыққа апаратынын күн сайын сезіп, шаршап кетер едік.
Кешкі үй ішінің әуені
Кешкі тоғыз. Екінші қабатта біреу бұрыштан бұрышқа жүр; үшінші қабатта біреу төрт қолдап гамма ойнап отыр. Адымдаған жүрістің өзінен-ақ әлгі адамның бір нәрсені қатты ойлап жүргені не тісі ауырып жүргені сезіледі. Гамманың сыңсыған үні кешкі тыныштыққа біртүрлі салмақ қосады.
Балалар бөлмесінен гувернантка мен Сережаның даусы естіледі:
— Әке келді! — деді бала әндетіп. — Әке келді! Па! Па! Па!
— Votre père vous appelle, allez vite, — деп гувернантка шошынған құстай шаңқ етті. — Айттым ғой сізге!
«Мен оған не деймін?» — деп ойлап үлгергенше, Сережа кабинетке кіріп те келді. Киіміне қарап қана жынысын айыратын: ашаң, аққұба, үлбіреген бала. Көлеңкеде өскен көк шөптей солғын; жүрісі, бұйра шашы, көзқарасы, барқыт күртешесі — бәрі нәзік, жұмсақ.
Әкенің қаталдығы — жасанды қалқан
— Амансың ба, әке! — деді Сережа балғын дауыспен. Әкесінің тізесіне шығып, мойнынан сүйе берді. — Мені шақырдың ба?
— Тұра тұрыңыз, Сергей Евгеньич, — деді прокурор оны қақпайлап. — Сүйіспестен бұрын екеуміз сөйлесуіміз керек. Шындап сөйлесеміз. Мен саған ашуландым, әрі бұдан былай жақсы да көрмеймін. Біліп қой: мен сені жақсы көрмеймін, сен маған бала емессің.
Сережа әкесіне тесірейе қарап, кейін көзін үстелге тікті.
— Мен саған не істедім? — деді түсінбей, көзін жыпылықтатып. — Бүгін кабинетіңе келгенімде, ештеңеге тимедім ғой.
— Маған Наталья Семеновна «сен шылым тартады» деп айтты. Рас па? Шылым тартасың ба?
— Иә, бір рет тартқанмын... Рас.
— Міне, көрдің бе, оның үстіне алдап отырсың, — деді прокурор қабағын түйіп, күлкісін жасырып. — Наталья Семеновна сені екі рет көрген. Демек, үш жаман қылығың бар: шылым тартасың, бөтен үстелден темекі аласың, әрі өтірік айтасың.
— А-а, иә! — деді Сережа көзі күліп. — Рас, иә! Мен екі рет тартқанмын: бүгін бір, бұрын бір.
«Меншік» деген не?
Прокурор баланың жағасын түзеп қойып, тағы не айтарын ойлады. Ол ең әуелі «өзгенің дүниесіне қол сұқпау» жайын түсіндіруге кірісті: әркім өз дүниесін ғана пайдаланады, ал өзгенікін алса — бұл жамандық.
Бірақ Сережа дәл осы жерде өз қисынын көлденең тартты:
— Алғың келсе ала бер, әке. Ұялма. Сенің үстеліңде тұрған сары ит менікі ғой, бірақ мен ештеңе демеймін. Мейлі, тұра берсін!
Евгений Петрович «сары иттің» сыйлық екенін, ал темекіні баласына бермегенін айта отырып, рұқсат сұраудың керегін де қосты. Бір сөзін бір сөзіне жалғап, баланың тіліне лайықтап «меншік» ұғымын әрең сабақтады.
Сережа тыңдап отырды да, кенет желім құйған шыныға көзі түсіп:
— Әке, желімді неден жасайды?
Быковский шыныны қолынан алып, орнына қойды. Әңгіме қайтадан «шылымға» бұрылды.
Қорқыту емес, себеп-салдар
Прокурор «темекі денсаулыққа зиян, ажалдан бұрын өлтіреді» деп түсіндіре бастады. Әсіресе, бала ағзасына қатты әсер ететінін, көкірек ауруына шалдықтыратынын айтты. Игнатий ағайдың көкірек ауруынан өлгенін мысал етті: шылым тартпағанда тірі жүруі мүмкін еді.
Сережа шамға қарап, абажурын түртіп отырып күрсінді:
— Игнатий ағай скрипканы жақсы тартатын! Оның скрипкасы қазір Григорьевтердікіне тұр!
Баланың үлкен көзінде қайғы мен қорқыныш пайда болды: ол енді өлімді, шешесін, Игнатий ағайды ойлағандай еді. Өлім адамдарды алып кетеді де, балалар мен скрипкалар жер бетінде қалады.
Әкенің ішкі дауысы: «Үйде бәрі қиын»
«Мені бұл тыңдамайтын сияқты... Бұған қалай десем?» — деп ойлады прокурор. Ол кабинет ішінде жүре бастады. Бала кезіндегі тәртіп есіне түсті: ол уақытта мәселе «оп-оңай» шешілетін — шылым тартқан баланы ұрып жіберетін. Жасықтары қоятын, ал жүректілері темекіні тығып тарта беретін; кейін өзен жағасына кететін.
Ал қазір педагогика «логикаға сүйенеді»: бала жақсыны қорыққаннан емес, сыйлық үшін емес, саналы түрде үйренсін дейді. Бірақ дәл үй ішінде, өзің жанындай жақсы көретін балаңмен отырғанда, логикаң да, шеберлігің де шашырап кетеді.
Баланың өз әлемі
Осы аралықта Сережа үстел жанындағы орындыққа шығып, сурет сала бастады. Үстелде арнайы қиылып қойылған төртбұрыш қағаздар мен көк қарындаш жататын.
— Бүгін аспаз әйел қырыққабат турап отырып, саусағын кесіп алды, — деді ол үйдің суретін сала отырып. — Өзі ақымақ екен! Наталья Семеновна «саусағыңды суық суға батыр» десе, ол саусағын сора береді... Кір саусағын аузына қалай сала алады? Ол жаман ғой!
Сосын ол түскі тамақ кезінде аулаға сырнайшы қыз келгенін, қыздың музыкаға қосылып ән айтып, билегенін айтты.
Прокурор баласының ой-өрісі барын, ненің маңызды, ненің маңызсыз екенін өзше өлшейтінін сезді. Оның санасына кіру үшін тек «баланың тілімен» сөйлеу аз; оның әуенімен де ойлай білу керек. «Логикамен, моральмен ештеңе бітпейді» деген суық түйін жүрегін қарып өтті.
— Берi қара, ендігәрі шылым тартпауға маған шын сөзіңді бер, — деді ол.
— Шын сөзім, — деді Сережа әндетіп, суретіне үңіле түсіп. — Шын сөзім! Ым! Ым!
«Шын сөздің не екенін өзі біле ме?» — деп ойлады Быковский. «Мектепте де, сотта да бәрі үйдегіден оңай. Мұнда сен жанындай жақсы көретін адаммен сөйлесіп отырсың; ал жақсы көрудің өзі — арбағыш, мәселені қиындатып жібереді».
Суреттегі қисын және үлкендердің өлшемі
Прокурор Сережаның суретін тартып алды. Суретте қисық төбелі, мұржасынан түтіні найзағайдай ирелеңдеп қағаздың шетіне жеткен үй, қасында солдат тұр: көзінің орнына ноқат, қолында төрттік цифрына ұқсас найза.
— Адам үйден биік болмайды ғой, — деді прокурор. — Қарашы, сенің үйіңнің төбесі солдаттың иығына келіп тұр.
— Жоқ, әке! — деді Сережа. — Егер солдатты кішкентай салсам, оның көзі көрінбей қалады.
Әке баласының «көркемдік өлшемі» өзіне бөлек екенін тағы да аңғарды. Баланың ұғымында дыбыс та түр мен түске байланысты: әріптерді бояйды, кей дыбысты үнемі бір түске телиді. Бұл әлемді үлкендердің «дұрыс-бұрысы» толық өлшеп бере алмайды.
Сережа әкесінің сақалын сипап, екіге айырып, әртүрлі адамға ұқсатты:
— Енді сен Иван Степановичке ұқсадың... Ал қазір біздің швейцарға ұқсайсың. Әке, швейцарлар неге есік алдында тұрады? Ұрыларды кіргізбеу үшін бе?
Прокурор баласының демін бетіне сезді; барқыт күртешесінің жылуы өз қолына ғана емес, тұла бойына тарағандай болды. Баланың үлкен қара көзінен анасы да, әйелі де, жақсы көрген жандардың бәрі де қарап тұрғандай көрінді.
Ертегі — тәрбиенің күтпеген құралы
Сағат он болды. Прокурор баланы ұйықтатпақ еді, бірақ Сережа ертегі сұрады. Евгений Петрович жатқа бірде-бір ертегі білмейтін; әркез ойдан шығаратын. Әңгіме «Бір патшалықта, бір мемлекетте...» деп басталып, әрі қарай өзінен-өзі өрбіп кететін.
Ол ұзын ақ сақалды кәрі патша туралы айтты; әйнектен салынған сарайы мұздай жарқырайды; бақшасында апельсин, алмұрт, шие өседі; түрлі-түсті гүлдер гүлдейді; құстар сайрайды; ағаштарда шыны қоңыраулар сыңғырлайды; фонтандар атқылайды — бәрі нәзік, мөп-мөлдір көрініс.
Сосын патшаның дәл Сережадай кішкентай ұлы барын, оның жақсы бала екенін айтты: ерте жатады, үстелдегі заттарға тимейді... «Тек бір кемшілігі бар екен — шылым тартады екен...»
Ақыры ол баланың шылымнан жиырма жасында көкірек ауруынан өлгенін қосты. Қарт патша жалғыз қалады; мемлекетті қорғайтын адам қалмайды; жау келіп сарайды қиратады; бақша да, құстар да, қоңыраулар да жоғалады.
Бұл аяқтау прокурордың өзіне әрі күлкілі, әрі жасанды көрінсе де, Сережаға қатты әсер етті. Бала қараңғы терезеге мұңайып қарап, ақырын ғана:
— Мен енді шылым тартпаймын... — деді.
Тәтті дәрі, әсем шындық
Евгений Петрович баланың бөлмесіне кетіп бара жатқанын көріп, өзі де біртүрлі ойға батты: шындық неге әрдайым «таза күйінде» өтпейді? Неге міндетті түрде қоспа қосылып, дәмделіп, сырланып берілуі керек?
Ол присяжныйларға сөз сөйлейтінін, тарихты көбіне ауызша әңгіме мен тарихи романдардан ұғатын жұртты, тұрмыстың мағынасын уағыз бен заңнан емес, мысалдардан, романдардан, өлеңдерден таныған өзін есіне алды. «Дәрі тәтті, шындық көрікті болсын» деген қағида адамзатпен бірге жасап келе жатқандай.
Жұмысқа отырса да, үй ішінің әлгі бытыраңқы ойлары ұзаққа дейін басынан шықпады. Төбеден естілген гаммалар басылғанымен, екінші қабаттағы адам әлі де бұрыштан бұрышқа кезіп жүр еді.