Әбунасыр еренім
Астана — 2018 жыл, 22 шілде
Қазақ аңыздарының ізімен жазылған әңгіме
© Кенішбайдың Рақымының ұлы Болат
Ұлтқа үндеу
- Ұлтымызды ұлыдай, ұлықтай, ұлымыздай ұлықтайық.
- Ұлтыңызды ұлыдай, ұлықтай, ұлыңыздай ұлықтаңыз.
- Ұлтыңды ұлыдай, ұлықтай, ұлыңдай ұлықта.
- Ұлтымды ұлыдай, ұлықтай, ұлымдай ұлықтаймын.
Ескертпе
Жастарға түсінікті болу үшін әңгімедегі ел, жер, су, тау атаулары қазіргі заманғы атаулармен берілді. Сөз саптаулар қазіргі қолданыстағы тіркестермен жеткізілді, табиғат пен қоғам құбылыстары заманауи ұғымдар арқылы суреттелді.
Пролог
Отырар
Отырар қаласының қақ ортасындағы көркем сарайдың кең, салтанаты келіскен қонақ бөлмесінде биік те еңселі үстел жайылған. Үстелдің төрінде ел ішінде «Қоңыр атты қолбасшы» атанған Отырар әскербасы Махмұт отыр.
Дастарханды айнала қолбасшының көп балалы отбасы жайғасқан. Махмұтқа қарама-қарсы келіншегі Ботагөз ағаш тегенедегі сары қымызды ағаш ожаумен баппен сапырып отыр. Әкесінің оң жағында ұлдардың үлкені Әбунасыр, сол жағында қыздардың үлкені Айсұлу орналасқан.
Әбунасырдан кейінгі ұлдары — Нұртай мен Нұрбек — үстелдің орта тұсында ет турап жатыр, қалған ұл-қыздары жайдары көңілмен әңгімелесуде.
Отырарда болған әңгіме
Отбасы дастарханыБотагөз
Отағасы, қаладағы, үйдегі жаңалықтарды кейін айтармыз — ол жай ауыл арасындағы әңгімелер ғой. Ал сіз астанамыз Бозақ қаласына елбасымыздың арнайы шақыруымен, қасыңызға Әбунасырды ертіп, елорданың мың жылдық мерейтойына барып келдіңіздер. Керемет болған шығар. Айта отырыңыздар.
Қоңыр атты қолбасшы
Иә, ғажап болды. Әуелі осы мерекеге арнайы шақырған елбасымызға ризамын. Сондай-ақ өз орнына Отырар делегациясын бастап баруды тапсырған қала әкіміне де алғысым зор — ол кісі ауырып қалды, әйтпесе өзі барар еді.
Бозақтан оралған соң, Әбу екеуміз қалаға кіре сала әкімнің сарайына барып, хал-жағдайын сұрап, сапар қорытындысын айтып, алғысымызды білдірдік. Ауырып отырса да, белсенді көрінді.
Нұртай
Әке, тойға шет елдерден қонақтар шақырылып па?
Қоңыр атты қолбасшы
Иә. Мерейтойға көптеген елдерден патшалар, императорлар, корольдер, шахтар, князьдер және өзге де жоғары лауазымды тұлғалар топ-тобымен келіпті. Араларында тәжірибе алмасуға келген мамандар, байқауларға қатысқан өнерпаздар мен ғалымдар, жарыстарға келген спортшылар да көп болды.
Бір байқағаным — шет елден келген қонақтардың көбі қазақша біледі немесе түсінеді. Білмейтіндері өз тілмашын ала келіпті, ал кейбіріне біздің қазақтың ұл-қыздары аудармашы болып қызмет етіп жүр. Бұл қазақ мемлекетінің халықаралық беделінің жоғары екенін аңғартады.
Қоңыр атты қолбасшы
Мерейтойлық іс-шаралар бірнеше күнге созылды. Халыққа ыңғайлы болсын деп тәжірибе алмасулар, байқаулар, көрмелер, жәрмеңкелер, жарыстар түр-түрімен, кезек-кезегімен, жеке-жеке ұйымдастырылды.
Нұрбек
Қазақстан командасының жетістіктері қалай болды?
Қоңыр атты қолбасшы
Қазақтар аламан бәйгеден, аударыспақтан, ат үстіндегі соғыс өнерінен ешкімге дес бермеді. Қырық күншілік жерден жіберілген аламан бәйгеде алдыңғы орындарды қазақ тұлпарлары бөлісті.
Орталық стадионда мәреге жеткенше қысқа қашықтықтағы бәйгелер, көкпар, аударыспақ, жорға жарыс, желісті және жүк таситын аттар жарысы, қыз қуу, поло, ат үстіндегі соғыс өнері — сан алуан сайыс пен концерт үзілмеді.
Стадион сыртында қолдан тау үйіліп, қия-құзды, тастақты, кедергілерге толы жолдар жасалып, тауда атпен жүруден жарыс өтті. Бұл жарыста жеңімпаз болып найман жылқысы бір ауыздан танылды.
Найман жылқысы туралы
- Етті түрінің қазысы тірі жүргенде-ақ білініп тұрады.
- Сүтті түрінің сүті майлы, қымызы ерекше.
- Алысқа шабатын төзімді, жақынға ұшқыр түрлері бар.
- Тауда жүретін тұяғы мықты, жүк тартатын күшті түрлері кездеседі.
- Жорға, желісті, көкпар мен аударыспаққа ыңғайлы түрлері де бар.
Нұртай
Керемет! Шет елдіктердің дайындығы қалай екен? Жүлделі орындар ала алды ма?
Қоңыр атты қолбасшы
Иә. Көкпардан қырғыздар бірінші орын алды, қазақ күресінен жапондар талай жүлде иеленді, полодан үндістер жеңімпаз атанды. Жүк тасу жарысында орыстардың аттары бәрінен озды.
Мені таң қалдырғаны — қысқа қашықтықта біздің Жебе тұқымынан озатын араб жылқысының пайда болуы.
Айсұлу
Ол қалай болған?
Әбунасыр
Мен мәреге бірінші жеткен ұшқыр аттың иесі — араб атбегісімен сөйлестім. Оның айтуынша, баяғыда бір жомарт қазақ бір арабқа Жебе тұқымынан бір үйір жылқы сыйлаған екен. Араб атбегілері соларды сұрыптап, бұрынғысынан да ұшқыр тұқым шығарып, «араб жылқысы» деп атаған, жақсы қасиеттерін үздіксіз дамытып келеді.
Сондықтан біз де шет елдерден озық тәжірибені — әсіресе білім мен ғылымды — елге әкеліп, игеріп, дамытуымыз керек деп ойлаймын.
Нұрбек
Әбу, спорттан басқа қандай өнер түрлерінен байқаулар болды?
Әбунасыр
Сарыарқа төріндегі «отыз күн ойын, қырық күн тойда» сан түрлі байқау болды. Соның ішінде мен үшін маңыздысы — өнер мен аспапқа қатыстысы. Итальяндықтар скрипка деген аспап әкеліп, небір сазды әуен ойнап көрсетті. Маған ұнады: үн бояуы біздің қобызға ұқсайды.
Көрсетілім алдында сахнаға аспап жасаған шебер шығып: «Осы аспапты қазақ қобызының негізінде жасадым», — деді. Мен жанымдағы шетелдік меймандарға шекті аспаптар жайын әңгімелеп, қазақтың төл мұрасы туралы айттым. Сол жерде бір зерттеуші ғалым қазақ домбырасы әлемдегі шекті аспаптардың түп атасы екенін дәлелдегенін айтып, бізді қатты марқайтып тастады.
Дастархан және дәм
Ұлттық тағамБотагөз
Міне, бесбармақ та дайын. Отағасы, бастаңыз.
Қоңыр атты қолбасшы
Рахмет! Ал, бастадым — алып отырыңдар. Қазақтың тағамына бұл дүниеде ештеңе жетпейді, әсіресе үйде дайындалғаны!
Әбунасыр
Осыған байланысты айтайын: мерейтойдағы тағамдар байқауында қазақ аспаздары ұлттық дәмнің сан қырын көрсетті. Әлемнің әр түкпірінен келген қазылар, әсіресе шетелдіктер, қазақ асханасында еттен және ет қосылған тағамдардың көптігіне қатты таң қалды.
Бұл байқауда Сарыарқа аспаздарының бесбармағына қазылар «бармақпен бағалау» тәсілімен тағы да ең жоғары баға берді. Осылайша тағамның атауы — бесбармақ — өз мәніне тағы бір мәрте сай келді.
Шет елден келген емші-балгерлер қымызға ерекше қызықты. Оның емдік қасиеті барын біледі екен. Естуімше, дәрігерлер көрме мен жәрмеңке аясында қымыз сатып алуға көп келісімшарт жасаған. Өзіме ұнағандары — шығыстағы Катон-Қарағай мен оңтүстіктегі Тараз қымызы.
Нұртай
Әке, білім-ғылым сайыстары болды ма?
Қоңыр атты қолбасшы
Иә, балам. Бұл ретте отырарлықтардың мақтанарлық жайы бар. Отырардан шыққан, Отырарда оқыған ғалымдар ғылым сайыстарында талай мәрте жеңімпаз атанып, жүлделі орындар алды.
Ал біздің Әбуге келсек… тек мен ғана емес, патшаның өзі де, тойға келген жұрттың көбі: «Білім-ғылымда Отырардан шыққан Әбунасырға әлемде тең келер жан жоқ», — деп мойындағанда, әкелеріңнің төбесі көкке бір елі жетпей тұрды.
Дегенмен бір өкінішті жайтты да көрдім: кейбір қазақ ғалымдары шет елдің басшылары мен кәсіпкерлеріне келісімшартпен жалданып жатыр. Сонда ойландым: «Әбуім әлі жас… шетелдіктер көп ақшамен қызықтырып, алып кетпей ме?» деп қауіптендім.
Әбунасыр
Әке, ғалымдардың жалдануында тұрған не бар? Ғалымдар шет елге барсын — еңбегі тегін емес қой. Бала-шағаның, ауыл-аймақтың қамы. Екінші жағынан, олар қазақ ғылымын, соның арқылы қазақтың атын әлемге танытады.
Оның үстіне мен жас емеспін — жуық күндері жиырмаға толамын. Алданбас едім. Мен әкімнің және сіздің тапсырмаларыңызды орындап, делегациядан бөлінбей, өзіңізбен бірге Отырарға аман-есен, абыроймен оралдым.
Қоңыр атты қолбасшы
Рахмет, ұлым. Бірақ ойланатын нәрсе бар: Ұлы Даламыз ұлан-ғайыр. Осы кең сахараны толық гүлдендіріп алсақ, қазақтың аты мен даңқы ғаламға өзі-ақ жайылар еді.
Жаңа өзің айттың — бір қазақтың жомарттығынан Жебеден де озған араб жылқысы шықты. Ал ғалымдарымыз шетке барып, жиған білімін сатады. Ол білім қазаққа қарсы қолданылып кетпей ме деп қорқамын.
Негізгі ой: білім — қасиетті тауар
ТүйінӘбунасыр білімді «тауар» деп бағалайды: ол ескірмейді, көбейеді, алмасады, бұзылмайды, тоңбайды; оны алып жүруге ат-арба да қажет емес. Бірақ жетістіктер тек ізгі мақсатқа қызмет етуі тиіс — ал адамның ой-өрісі әрқилы болғандықтан, қауіп те бар.
Оның пайымы: ғылымды барынша маманданған бағыттарға бөліп дамыту керек. Ал ғылымның өрлеуіне кедергі болатын нәрселердің бірі — оқу-ағарту орталықтарының аздығы. Сондықтан ел ішінде мектептер мен кітапханаларды көбейту қажет.
Ботагөз
Әбу, ойың орынды. Махмұт, балалар, әңгімеміз саясатқа ауысып бара жатқан сияқты. Саясат — сіз сияқты ел бастаған кісілердің кеңседе талқылайтын шаруасы. Ал бүгін үйдесіз: аман-есен, абыроймен келдіңіз, делегация жүлделі болды, ат-көліктеріңіз де сау. Екі айдан аса қалада болмадыңыз — енді ауыл-аймақтағы жаңалықтарды айтайық, жарай ма?
Қоңыр атты қолбасшы
Жарайды. Дегенмен мерейтойдан үлкен әсермен келдім. Айтпақшы, «жаңа патша сарайы» дедің — біз сол сарайда болдық. Елбасы әр делегацияны кезек-кезек шақырып, сарайын көрсетіп, қалай қызмет атқаратынын түсіндірді, сосын делегация басшыларын жеке қабылдады. Мен қабылдауға Әбуді ертіп бардым.
Айсұлу
Қабылдау қалай өтті? Сарай үлкен бе? Патшамыздың білім-ғылымға көзқарасы қандай екен? Кешіріңіздер, мен өзім ғылым жолын таңдаған соң, осы сұрақты әр жерде қыстыра беремін.
Қоңыр атты қолбасшы
Ұялма. Білгің келгенді білетін адамнан сұрау — дұрыс. Сарайдың салтанаты тілмен айтып жеткісіз. Балаларым, ел үшін еңбек етсеңдер, сендер де бір күні патша қабылдауында боларсыңдар. Тіпті араларыңнан біреу патша болып сайланып, ел басқаруы да мүмкін.
Әбунасыр
Елбасымыз әңгімеде білім-ғылым мәселесіне ерекше мән берді. Балаларды оқытуға, жас ұрпақты тәрбиелеуге, ғылымды дамытуға күш жұмсап жатқан Отырар басшылығына риза екенін айтты. Құрылысы аяқталып қалған Отырардың орталық кітапханасын кітаппен тез толтырып, халық игілігіне беруді тапсырды.
Тағы бір өтініш айтты: «Бозақтың мың жылдығы» дегенде кей қариялар бұл қаланың тарихы әлдеқайда терең екенін жеткізіпті. Сондықтан Отырар әкіміне айтып барсын — осы деректің анығын зерттеуге ғалымдарды жұмылдырсын деді.
Сондай-ақ Отырардан шыққан білімді адамдарды Қазақ мемлекеті аймағында ұстап қалуға жағдай жасауды тиісті уәзірлеріне тапсыратынын айтып, бізді бір марқайтып тастады.
Махмұтқа көрсетілген құрмет
МарапатПатша шеру кезінде Махмұттың Қоңыр атты тұлпарының өзгешелігін байқапты. Махмұт тұлпарын сыйламақ болғанда, елбасы: «Патша өз азаматынан сыйлық алмайды; халықтың сайлауы — ең үлкен сый. Елбасы әрдайым елге қалтқысыз қызмет етуі керек», — деп тоқтатқан.
Сосын халықтың «Қоңыр атты қолбасшы» деген атауды бекер айтпағанын түсіндіріп, Махмұттың тұлпарын өзіне қалдырған. Керісінше, бас уәзіріне Отырар әкіміне, отбасысына және ағайын-туысына апаратын тойбастар-сыйлық әзірлеуді бұйырыпты.
Тархан атағы
Елбасы салтанатты түрде Махмұттың еңбегін жоғары бағалап, оған «тархан» атағын берген. Белгісі мен куәлігін тапсырып, иығына алтын оқалы шапан жапқан.
Нұртай
Әке, тархан атағыңыз құтты болсын!
Айсұлу
Әкетайым, тархан атағыңыз құтты болсын!
Нұрбек
Әке, тархан атағыңыз құтты болсын!
Ботагөз
Құттықтаймын! Енді мен де сізді «Махмұт Тархан» деп атайтын боламын.
Ботагөз патша жіберген сый-сыяпатты ертең ел-жұртқа таратып беретінін айтады. Ал Махмұт Тархан қазақтың жомарттығын еске алып, мерейтойда таратылған тойбастардың мәнін сөз етеді.
Әбунасыр
Шет елдіктер жеріміздің байтақтығына, табиғатымыздың байлығына, еліміздің өркениетіне, халқымыздың мәдениетіне, салт-дәстүрімізге қатты таң қалғанын жасырмады.
Олар әсіресе той соңында берілетін тойбастарға қызықты. «Той біткенде тойбастар несі?» деп таңырқайды. Мен: «Тойбастар — қонақтың үйіндегі тойдың басы осы болсын деген ізгі ниетпен, той аяқталғанда берілетін кәде», — деп түсіндірдім.
Бұл дәстүрге құрметпен қарап, «мұндай салт басқа жұртта жоқ» деді. Кейбірі қалжыңдап: «Енді біз де той жасап, оған қазақтарды шақыруға міндетті болып қалдық па?» — деп күлді.
Махмұт Тархан
Әумин. Ал енді қаламыздағы жаңалықтарды айтыңдар.
Нұртай
Әке, қала әкімі жастарды жинап, жуықта біткен орталық кітапхананы аралатты. Кітапхана аумағы мен ауласы кең, сәулеті келісті кешен екен. Ішінде кітап қоймасы, оқырманға арналған үлкенді-кішілі бөлмелер, түрлі іс-шараларға лайық биік төбелі, кең зал бар…
(Үзінді осы жерден үзіледі.)
© Кенішбайдың Рақымының ұлы Болат