Үшінші - ежелгі дәстүр бойынша көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салған сәулетші
Бекет ата: тарихи тұлға және халықтық таным
Мырзағылұлы Бекет (1750–1813) — қазақ тарихындағы әйгілі батыр, ағартушы және сәулетші. Маңғыстауда туған, осы өңірде ел ісіне ерте араласқан. Халық арасында оның парасатымен, ерлігімен және адамгершілік болмысымен танылғаны айтылады.
Өмірлік орта
Жауынгерлік кезең жиілеген уақытта бой түзеген Бекет ата ел қорғаны болу, жұрттың тыныштығын сақтау сияқты міндеттерді ерте сезінген.
Рухани-ағартушылық бағыт
Хорезмде Пақыржан қажыдан оқып, діни білім алған. Кейін мешіт-медреселерде құлшылық жасап, бала оқытқан.
Ел аузындағы төрт қыры
Көзінің тірісінде-ақ Бекет атаның болмысын айқындап көрсететін төрт қасиет айтылады. Бұл сипаттаулар оның тарихи тұлғасына халықтың берген бағасын танытады.
-
1
Батыр
Халықтың тәуелсіздігі жолында жауларға қарсы күреске белсене араласқан қайраткер ретінде сипатталады.
-
2
Ағартушы
Ғылым-білімнің қиын жолынан өтіп, шәкірт тәрбиелеп, жас ұрпақты білім нәрімен сусындатқан тұлға ретінде айтылады.
-
3
Сәулетші
Ежелгі дәстүрді жалғастырып, көптеген елді мекендерде мешіттер мен медреселерге арнап ғимараттар салдырғаны көрсетіледі. Жерасты ғимараттарын қашап жасау дәстүрін дамытқаны да аталады.
-
4
Жәрдемші әрі сәуегей ретінде танылуы
Мүсәпірлер мен науқастарға қол ұшын беретін, сондай-ақ маңызды оқиғаларды болжай білген кісі ретінде ел ішінде кең тараған әңгімелер бар.
Ел ішінде: «Мединеде — Мұхаммед, Түркістанда — Қожа Ахмет, Маңғыстауда — Пір Бекет» деген сөздің тарауы да оның мәртебесінің жоғары болғанын аңғартады.
Дегенмен, аңыз-әңгімелерді тарихи ақиқаттың тура көшірмесі ретінде қабылдауға болмайды. Соған қарамастан, көп әңгімелердің өзегі оның өмір жолымен сабақтас екені байқалады.
Оғыланды мешіті және жерасты сәулеті
Бекет ата Маңғыстаудағы Оғыландыдағы өзі тұрғызған мешітке жерленген. Бұл жер бүгінге дейін қасиетті орын ретінде белгілі: көпшілік Бекет атаны әулие тұтып, зиярат етіп, қабіріне түнейді.
Оғыландыдағы кешен туралы
- Үстірттің Маңғыстау жақ ойысындағы шоқыға қашалып жасалған.
- Үш бөлмеден тұрады, көлемі шамамен үш-төрт қанат үйдей делінеді.
- Бекет атаның мүрдесі бөлмелердің бірінің іргесіне қашап орналастырылған.
- Жерасты ғимараты маңында бұлақтар мен құдықтардың болғаны айтылады.
- Немересі Мұрынның мүрдесі де осы жерде.
Бекет атаға қатысты ескерткіштер
Бекет ата ескерткіштері деп Маңғыстау, Үстірт және Жем бойында оның есімімен байланыстырылатын жерасты ғимараттары аталады. Бұл нысандар жөнінде халық жадында әртүрлі аңыздар сақталған.
Зерттеушілер дерегі
XIX ғасырда Үстіртті зерттеген топограф Э. Эверсман мен ғалым А. Дюгамель ел арасындағы аңыз-әңгімелерге сүйеніп, жинаған деректерін жазып қалдырған.
Эверсманның сипаттамасы
Ол Үстірттегі қашалып жасалған мешіттердің араб және парсы жазуларымен безендірілгенін айтып, Бекет атаның мұндай ескерткішті төрт жерде жасағанын көрсетеді: Оғыланды, Бейнеу, Жем бойы және Арал маңындағы Баялы.
Тәрбиелік мәні
Бүгінде Бекет атаның «Адамдықтың ақ жолы» мен әулиелік өсиеттері жастар тәрбиесінде рухани бағдар ретінде аталады. Оның оқу-білімге құштарлығы, зеректігі мен парасаты туралы деректер тұлғаның ағартушылық қырын айқындай түседі.
Ел жадындағы өмір жолы
Әңгімелерде Бекет атаның бала кезін Жем бойындағы Ақмешітпен байланыстырады, ал өмірінің соңғы жылдарының көбін Оғыландыда өткізгені айтылады. Бұл деректер оның ғұмырнамасының географиясын да аңғартады.