Өздерімен соғысқан дұшпаны Садырдың бір баласын ертедегі достығы үшін өлтіртпей, ханнан өтініп сұрап алуы соның айғағы
Қырбасұлы Жауғаш (1738) — Алматы облысы, Қарасай ауданында дүниеге келіп, Жамбыл облысы, Меркі ауданында қайтыс болған тарихи тұлға. Ол Абылай ханның әскери қолбасшысы, елшісі әрі бітімгер мәмілегер ретінде танылған, өз дәуірінің көрнекті қайраткерлерінің бірі.
Қысқаша дерек
- Тегі
- Ұлы жүз, Дулат тайпасы, Ботбай руы
- Қызметі
- Абылай ханның қолбасшысы, елшісі
- Мұра
- Ер-тұрманы мен қару-жарағы Меркідегі өлкетану музейінде сақтаулы
- Қайта жерленген орны
- Түркістан, Қожа Ахмет Йасауи кесенесі (дәліз, Ақсарай жағы)
Ерте есейген сарбаз
Жауғаш өз замандастары секілді ерте есейіп, ерте қару ұстаған. 15 жасында атқа қонып, Қарпық, Майлыбай секілді серіктерімен бірге ел еркіндігі жолында Алатаудан Арқаға аттанып, Абылай ханның орда сарбаздарының қатарына қосылады.
19 жасында қырғыздардың Сарыбағыш руынан шыққан Есенқұл мен Садыр батырлардың зорлық-зомбылығына наланып, Абылай ханды іздеп Арқаға барады. Сол жерде хан сынынан өтіп, 21 жасынан бастап қазақ жерін жоңғар басқыншыларынан азат ету жорықтарына қатысады.
Есімінің шығу төркіні
Аңыз-дерек бойынша, ол 1733 жылдың күзінде Аюлы мен Арқарлы тауларындағы қазақтардың жеңісімен аяқталған шайқас кезеңінде дүниеге келгендіктен, алғаш қойылған есімі Жауқашты болған. Анасы Қоңырбике еркелетіп, Жауғаш деп атап кеткен.
Әкесі Қырбас XVIII ғасырдың бірінші жартысында жоңғарлармен болған бірнеше шайқасқа қатысып, Аңырақай шайқасында Ботбай қолын басқарған, Сәмен батыр әскерінде мыңбасы болған.
Абылай хан жорықтарындағы рөлі
1751–1753 жылдары Жауғаш Абылай ханның бірнеше тапсырмасын тиянақты орындап, сенімді серіктерінің біріне айналады. 1754–1756 жылдары ханның арнайы әскери қолын басқарғаны айтылады.
1755 жылы Абылай ханнан бата алып, Алатауға келіп, қырғыз елінің ру басыларымен ортақ тіл табысады. Қырғыз жасақтарымен бірлесіп, Қорғаты мен Шу бойындағы, Меркі мен Кемін өзендерінің аралығындағы, Алатаудан Балқашқа дейінгі аумақты қалмақтардан тазартып, оларды Ілеге дейін қуып шығарады.
«Жаралы жолбарыс» атануы
Бір шайқаста Жауғаш бастаған сарбаздар жанқиярлық ерлік танытып, жараланған Абылай ханды қанды қырғынның ортасынан аман алып шығады. Хан бұл ерлікті жоғары бағалап, Жауғашты «Жаралы жолбарыс» деп атаған.
Жырау сөзі
Бұқар жырау жырларында Абылай хан:
«Іздесем де табылмас Жауғашжан, сендей құбаша ұл...»
деген мадақ айтады. Бұл — Жауғаш батырдың хан ордасындағы беделі мен орнының айғағы.
Елшілік және бітімгерлік миссиясы
Жауғаш батыр тек соғыс даласында ғана емес, елшілік қызметте де танылған. Ол Қазақ хандығының 1756–1758 жылдары Қытаймен келісімге келуіне қатысып, арадағы қатынасты реттеу ісінде маңызды рөл атқарған.
1756 жылы қытай генералы Хадаха өз қолына түскен Жауғаш батырды Абылай ханмен келіссөз жүргізуге жібереді. Деректерде осы кезеңдегі оқиғалар Жауғаштың мәміле сөзін ұстаған, екі тараптың да жағдайын таразылай білген тұлға екенін аңғартады.
Сондай-ақ 1770–1774 жылдары қырғыздармен болған қақтығыстардың келісіммен аяқталуына атсалысқаны айтылады. Ол қырғыздың Момохан батыры мен Жайыл батырдың баласы Итекеге ара түсіп, Абылай хан кескен өлім жазасынан аман алып қалып, қазақ-қырғыз арасындағы бауырластықты сақтауға үлес қосқан.
Тұлғалық болмысы және аманаты
Сертке беріктік
Қандай жағдай болса да сөзіне берік, уәдеге тұрақты адам ретінде суреттеледі.
Досқа адалдық
Өзімен соғысқан дұшпаны Садырдың бір баласын ертедегі достығы үшін өлтіртпей, ханнан сұрап алып қалуы — оның адамгершілік ұстанымының бір дәлелі.
Абылай ханның өмірінің соңына дейін жанында болған Жауғаш батырды хан өзіне айнымас тірек санаған. Деректерде жоңғарларға қарсы соғыстардағы қасиетті жеңіс туларын хан аманат етіп Жауғашқа тапсырғаны, сол тулардың батыр ұрпақтарының қолында күні бүгінге дейін сақталғаны айтылады.
1770-жылдардың аяғында Абылай ханның арнайы шақыртуымен Жауғаш қайтадан Арқаға барады. Хан ордасын Түркістанға көшіргенде Тілеуберді, Бүрге батырлармен бірге орданың қорғаушысы болады.
Қайтыс болуы және тарихи ізі
Жауғаш батыр 49 жасында өз ажалынан қайтыс болған. Халық сүйікті батырын арулап, сүйегін Түркістандағы Қожа Ахмет Йасауи кесенесінің ішіне, дәліздің Ақсарай жағына, Абылай ханның қасына қойған.
Бүгінде Жамбыл облысы, Меркі ауданындағы ауылдардың біріне Жауғаш батырдың есімі берілген. Ал оның ер-тұрманы мен қару-жарағы Меркідегі өлкетану музейінде сақтаулы.
Ескерту
Мәтін «KZ портал» қазақша рефераттар жинағында жарияланған дерек негізінде әдеби тұрғыда өңделіп берілді.