Көзім жеткенде
Интернаттағы бір күн
Түн. Біреу кереуетке жақындап, терлеп-тепшіп жатқан баланың жүзін барлай қарады. Дауысты естісе де, ол әлі мең-зең ұйқы құшағында еді. Келген адам оны жұлқылап оята бастады.
Мен ауылдың орта тұсына жете бергенде-ақ интернат маңындағы иттердің абалап үріп, кейін әр тарапқа бытырай қаңсылап қашқанын көріп, «дәу болса да жынды қара келген шығар» деп ойлағанмын. Өйткені үрген иттерді қынадай қырып, таспен атып, бүйідей тиіп, шылдай тоздыратын — сен едің деп талай сөз болатын.
Сәмен мен Акошаның әзілі
Осы сәтте «жынды қара» атанған бала басын көтеріп, кереует үстінде отырды. Оның аты — Сәмен. Ол Акошамен бір сыныпта оқитын.
Акоша оның үсті-басына қарап, кекете сөйлей бастап еді, Сәмен сөзін бөліп: «Не жаңалық бар?» — деп сұрады.
«Жаңалық сол, — деді Акоша, — біздің Қойтаста қазір тың игерушілерден аяқ алып жүре алмайсың. Үлкендерше айтсақ, ауылды қандаладай талап, биттей бүріп тұр».
Тіл табыспаған сәт
Сол кезде есіктен сары шашты, шегір көзді, ұзын бойлы ақсары қыз кіріп келді де, Сәменге тік қарап: «Кто ты такой, почему сидишь на моей койке?» — деді. Сәмен сәл абдырап, Акошаның жүзіне қарады.
Ал Акоша бұған мән бермей: «Хороший парень!» — деп қарқылдап күліп жіберді.
Қыз ашуға булығып, сыртқа қарай атыла жөнелді. Сәмен дегбірі қашып: «Өй, мына пәлең кім? Айтып өлтірсеңші!» — деді.
Акоша: «Бұл тың игерушілердің бірінің қызы — Настя. Ағасы — Коля. Ол да осында оқиды. Сен отырған кереует — Настянікі», — деп қысқа қайырды.
Раханың ашуы
Көп ұзамай интернат меңгерушісі Рахметтола Настяны ертіп келді. Настя кереуетті нұсқап: «Келсем кереуетімде мынау жатыр. Ал Акоша оны сенің күйеуің деп мені мазақтап күлді», — деп шағымданды.
Орысшаны толық ұқпаған Раха Сәменге шүйліге: «Сен Настяға “менің әйелімсің” деп айттың ба?» — деді.
Маңызды түйін: Бір ауыз қалжың интернаттағы тәртіп пен беделге қатысты үлкен жанжалға айналып кетеді. Тіл білмеу, түсінбеушілік және «кімнің баласы» деген өлшем — отқа май құяды.
Егер директор Сәменді интернатқа алмағанда, өз қызын жатқыза ма дегенді меңзеп, Акоша: «Әзіл ғой, бауырым, әзіл», — деп қоя салды. Кейін директор мәселені бір-ақ ауызбен доғарып, Рахаға: «Орысша білмейсіз бе? Екіншілей мұндаймен келмеңіз», — деп зілдене тіл қатты.
Қорқыту мен қысым
Бірақ «бәрін бүлдірген» болып Если көрінген Акоша шеттеп қалды. Раха оны оңаша да, балалардың көзінше де қайта-қайта түйреп: «Ана қызға не оның ағасына тиісе берсең, интернаттан да, оқудан да шығарып жіберемін. Тың игерушінің балаларына пана бола алмады деп партиядан да, қызметтен де қуылар жайым жоқ», — деп қатаң ескертті.
Мұндай сөздерді ол кейде ойдым-шойдым орысшамен де қайталап айтатын. Бұны естіген Настя мен Коля бір бөлмеде жатқан қазақ балаларын төмен санап, қораздана қарайтын күйге түсті.
Ұрлықтың ізі
Алғашқы аптада досым Аманғалидің үйден ала келген екі-үш теңгесі бар еді. Бірде бар, бірде жоқ — жоғала беретін. Ешкім мән бермеді.
Бір күні анасы біреумен жіберіп, екі-үш сом беріпті. Соған бір баланың көзі түсіп, қапысын тауып қағып алған сияқты. Түстен кейін Аманғали абыр-сабыр болып іздеді. Рахаң ағайға айтса: «Өзің жоғалтып алған шығарсың» — деп бет бақтырмады.
Ол кезде Коля мен Настя сабаққа кеткен. Қалған балалар сыртқа ойнауға шықты. Тек Сәмен ғана күндегі әдетінше терезе алдында әдеби кітапқа үңіліп отырды.
Сәменнің шешімі
Аманғали мұңын шағып: «Ақшамды ұрлап алған — Коля», — деді. Сәмен: «Көзің толық жете ме?» — деп сұрады. Аманғали «интернатта бұрын ұрлық болмағанын» қайталап, күдігін күшейтті.
Сәменнің өзі де жоқшылық көріп жүрген: «Әкем төсек тартқалы қалтама көк тиын түскен емес», — деді. Аманғали болса: «Рахаң тың игерушінің баласын “ұрлаған” деп сені қуып жіберсе, онсыз да қайғыдан қажыған шешем не болады?» — деп дауысы дірілдеді.
Сәмен оны аяп кетті. Сосын сабырмен сұрады: «Ол ақшасын қайда сақтайды?»
«Кереуетінің астындағы кішкене жәшікте», — деді Аманғали. «Сыртқы есіктің ілгегін салып, шүмшеуірді әкел», — деді Сәмен. Арғысын «көре жатармыз» деп тоқтады.
1) Дәлдік
Ақшаның орнын, жәшікті, құлыпты нақтылап алады.
2) Шектеу
Тек ұрланған соманы ғана алуды тапсырады.
3) Із қалдырмау
Орнын өзгертпеуді, қолды жууды ескертеді.
Жәшік ашылды. Сәмен газетке оралған салынған затты еденге қойып, Аманғалиға: «Ақшаны алып шық», — деді. «Неше сом?» — «Бір сом». — «Соны ал да, қалғанын орнына қой». Артынша: «Енді қолыңды сабындап жу», — деді.
Бұлар дүкенге барып дәптер алды. Сәмен дәптердің екеуін Аманғалиға ұстатты да: «Ал аузыңа берік бол» — деп ескертті.
Салмақты мойындау
Коля салынған нәрсенің орнынан қозғалғанын бірден аңғарып, ақшасын санады. Бір сомы жоқ. Ағайға шағымданды. Балалар бірауыздан «алған жоқпыз» десті. Коля бақырып жылады.
Рахаң шарасыз қалып, күңкілдеп отырып қалды. Сол кезде Сәмен бір қадам алға шығып: «Коля, ақшаңды алған — мен» — деді.
Бөлме ішін үнсіздік басты. Балалардың аузы ашылып, Сәменге таңырқай қарады. Сәмен қолындағы дәптерлерді Коляға ұсынып: «Мына дәптерлер — сенікі. Қалғанын Аманғалиға бердім», — деді. Коля үнсіз басын изеді.
Рахаң Коляға төне барып, шала орысшасымен ризалық білдіріп күлді. Кейін балаларға бұрылып: «Тың игерушінің баласы» деп тым дандайсып кетіп еді. Орайы келгенде тәубесін осылай еске түсіріп қою керек. Тек ақылмен», — деді де сұқ саусағын көкке безеді.