Жазба ескерткіштер
Көне түркі жазба ескерткіштері және Қорқыт ата кітабындағы халықтық педагогика
Тәрбиенің мәңгілігі, қажеттілігі және адам болмысындағы айрықша қасиеті туралы ойлар түркі жазбаларының ең көне ескерткіштерінде-ақ айқын көрініс табады. Осы тұрғыда үлгі-өнеге ретінде, әсіресе, Орхон ескерткіштері (VII–VIII ғғ.) ерекше назар аударады. Бұл мұраларда халық педагогикасының күрделілігі мен көпқырлылығы терең бейнеленген.
Орхон ескерткіштері: тәрбие идеяларының шоғырланған коды
Негізгі құндылықтар
- ата-анаға құрмет;
- адалдық пен әділеттілік;
- еңбекті қадірлеу;
- жау алдында қаймықпау, ерлік пен елдік;
- танып-білуге құмарлық;
- қарттар мен үлкендерге қайырымды, сыпайы қарым-қатынас.
Түркілер ардақтаған моральдық құндылықтардың ішінде Отанға сүйіспеншілік айрықша алға шығады. Бұл идея Тоныкөктің өмірі мен қызметі арқылы нақты көрінеді: оның әрекеті патриоттық тарихтың өзегі ғана емес, өсіп келе жатқан ұрпақты туған елдің ерлік дәстүрінде тәрбиелеуге бағытталған үндеу іспетті.
«Бүкіл түркі халқына қарулы жау келтірмедім. Атты әскер жолатпадым. Елтеріс қаған жауламаса, оған еріп мен жауламасам, елім, халқым жойылар еді… еліміз қайта ел болды, халқымыз қайта халық болды».
Ел бірлігін мақсат тұтып, сол үшін күш-қуатын аямай жұмсаған Тоныкөк дананың бейнесі Орхон мәтіндерінде тәрбиелік бағдар ретінде ұсынылады. Бұл ескерткіштерде педагогикалық тұрғыдан маңызды тұжырымдар да бар: болашақ батырлардың жас кезеңіне сипаттама беру; дос пен жаудың мінез-құлқын саралау; тұлға бойына қажет сапаларды орнықтырудың ықпал ету шарттарын қарастыру; мінез-құлықты Отанға қызмет етуге бағыттау.
Адамды бағалаудың өлшемі
Халық адам туралы пікірді оның шығу тегімен ғана емес, тәрбиесімен, ата-анасы мен тәрбиешілерінің ықпалымен байланыстыра айтқан.
Білім — мінез — тәрбие
Мінез-құлық білумен байланысты, ал білім мен мінез-құлық арасын жалғастыратын буын — тәрбие. «Жақсы адам — жақсы тәрбиешіден» деген қағида осыдан туындайды.
Ізгілік — ең құнды сапа, оны үйрету қажет деген ой да тұрақты айтылады. Адамдық кемшіліктердің көпшілігі білместік, мәдениетсіздік, білімсіздіктен туатыны көрсетіледі. Демек, адамгершілік — жақсы іс жасай білу, ал жақсы іске бастау үшін «қалай істеу керек екенін» үйрену керек.
Орхон ескерткіштерінің тәрбиелік қызметі
Орхон мәтіндері түркі халқының рухани өмірінің жинақталған бейнесі бола отырып, тәрбиелік идеяларға аса бай мұра ретінде ақыл, ес, зейін, байқағыштықты дамытуға ықпал етеді. Онда тәрбиенің мақсаты, әдістері, жас ұрпақтың сезімі мен санасына, мінез-құлқына игі ықпал етудің жолдары да анық байқалады.
«Қорқыт ата кітабы»: ортақ мұра және тәрбиелік кеңістік
Қағанат дәуіріндегі тәрбиелік ойлар халық педагогикасының көрнекті ескерткіші саналатын «Қорқыт ата кітабында» жалғасын табады. Түркі тектес халықтардың ортақ мұрасы болып есептелетін бұл құндылықтың араб әрпімен жазылған екі нұсқасы сақталған: Ватикан және Дрезден қолжазбалары. Еңбек неміс, орыс, итальян, түрік, әзербайжан тілдеріне аударылып, жарық көрген. Оны қазіргі қазақ тіліне алғаш рет Ә. Қоңыратбаев аударып жеткізді (1986).
Шығармада кең орын алатын тақырыптар
- ата-анаға қамқорлық, әйел-ананы қадірлеу;
- әдептілік, келісім мен ынтымақ;
- ру батырлары мен көсемдерінің үлгі-өнегесі;
- адамды сүю, ұрпақ қамын ойлау;
- әдет-ғұрып, наным-сенім және тарихи оқиғалардың тәрбиелік мәні.
Қонағы жоқ қараша үй,
Мазарға мен құлаған.
Ат жемейтін ащы шөп
Шықпаса екен қуарған.
Адам ішпес ащы су
Ақпаса екен жырадан.
Баланы әркім сұраған,
Сұрағанмен не пайда
Ата жолын қумаса…
Қорқыт айтқан ойлар отбасыдағы келісім, тайпа-ру бірлігі, патриотизм, жауға қаталдық, досқа адалдық, батырлық, табиғат пен тіршілік мәселелеріне қатысты пікірлермен кеңейеді. Қорқыт тұлғасы халқымыз мәдениетінің көпғасырлық желісін жалғап, өткен ұрпақпен рухани байланыс орнатуға мүмкіндік береді. «Қорқыт ата кітабының» тәлім-тәрбие тарихындағы орны осы тұрғыдан айрықша.
Қорқыт — ұстаз, кеңесші, жол көрсетуші
Қорқыт — нағыз ұстаз әрі тәрбиеші. Өз тәжірибесі, жеке өнегесі, білімі мен даналығына сүйене отырып, ол түркі жұрты үшін кеңес беруші, жол сілтеуші, ақыл-парасатқа үйретуші тұлға ретінде танылады. Дастанның бастауында-ақ Қорқыт «бәрін білетін жетекші» ретінде сипатталып, халықтың түйткілді мәселелері оның ақылымен шешілетіні айтылады: қандай іс болмасын Қорқыт атадан кеңес сұрамай шешілмейді.
Оның тәрбиелік қызметі
Дастан кейіпкерлері денені шынықтырудың да үлгісін көрсетеді: жас жігіттер мен қыздар атқа міну, семсерлесу, садақ ату, аң ізіне түсу өнерін меңгереді; жекпе-жекте жеңіп, Отанын қорғайды. Сонымен бірге шығармада ақыл-ой мен дене тәрбиесінің байланысы жоғары бағаланады: дене күші жеткіліксіз тұста кейіпкерді ой-өрісінің басымдығы алға шығарады. «Ақыл — жоғары сый» деген түйін де нақыл сөздер арқылы бекітіледі.
Көркемдік, музыка және қобыздың киесі
Шығармада көркемдікке ұмтылу, кемелдену идеясы да айқын. Адам, табиғат және өнер әсемдігі дәріптеледі; олардың тоғысуы — көркемдіктің жоғары өлшемі ретінде танылады. Музыка сазы керемет пен таңғажайыптың белгісі ретінде сипатталады. Дастан қаһармандары сөзбен серт етеді; тіпті қас дұшпанының қолында қобыз болса, оған қол көтермейді деген мотив те кездеседі.
Қорқыт күйлері — ұрпаққа қалған асыл мұра
Ықылым заманнан бері ұрпақтан ұрпаққа мирас болып келе жатқан асыл мұраның бірі — Қорқыт баба күйлері. Халық шежіресі бойынша, қазақ топырағында музыка өнерінің тууы Қорқыт есімімен тығыз байланысты. Қорқытты қобызға алғаш «тіл бітірген», қыл ішегінен жаратылыстың үнін күй етіп сөйлеткен өнер иесі, күй атасы деп тану — осы сенімнің көрінісі.
Қазақ музыка мәдениеті тарихында қобыз өнері ерекше орын алады. Халық қобызды қиыншылықтан, қайғы-қасіреттен, тіпті өлімнен құтқарушы құдіретті күш деп сеніп, оны қастерлеген. Бұл наным Қорқыттың қобызы арқылы өліммен алысыпты деген аңызбен сабақтас.
Өліммен алысу аңызы: философиялық-эстетикалық өзек
Аңызда Қорқыт желмаяға мініп, өлмейтін жер іздеп дүниенің төрт бұрышын шарлайды. Бірақ қайда барса да табиғаттың тозуы мен уақыттың өтуін меңзейтін көріністерге кезігеді: көк майса «қурап солдым» дейді, асқар тау «мыжырап біттік» деп мұңаяды, сарғайған орман басын шайқайды. Әр жерде көр қазып жатқан адамдардың кездесуі де ажалдың бұлтартпас ақиқатын білдіреді.
Соңында Қорқыт «өлмейтін нәрсе жоқ» деген түйінге келіп, өмірінің кейінгі кезеңін қобызда мәңгіліктің күйін тартуға арнайды: мәңгі өмірді қобыз үнінен іздейді. Бұл сюжет исламдық жоралармен толық қабыса бермейтіндіктен, аңыздың төркіні түркі халықтарына ислам кең таралмаған ертерек дәуірлерге қатысты болуы мүмкін.
«…Аңыздарда оптимистік мағына басым. Қорқыт жайындағы аңыздардың тақырыбы — ажалмен алысу туралы тақырып. Қорқыт жазмыш, тағдыр даярлап қойған талайына қарсы алысады».
«Қорқыттың өліммен алысу туралы фәлсафасы — дүние тарихында өте сирек жолығатын, адам баласы тудырған ойдың ең жарқын бейнесінің бірі… Мұны тек Прометей, Харта және Гильгамеш туралы дүниежүзілік әдебиет мұраларына теңеуге болады».
Қорқыт туралы аңыздардың астарында терең философиялық-эстетикалық мән бар: ажалды зұлымдық пен жауыздықтың басы ретінде тану, онымен күресу, өмірдің тұрлаусыздығын мойындай отырып мәңгілік ғұмырды аңсау. Сондықтан бұл аңыздарды халқымыздың рухани мұрасының бір бөлігі ретінде бағалап, қастерлеу заңды.
Қорытынды ой: күй арқылы сөйлеген тағдыр
Қорқыт — асқан күйші ғана емес, қазақ музыкасының, ән-күй өнерінің атасы. Оның шын мәніндегі күйші-композитор болғанын ел ішінде сақталған «Қорқыт күйі», «Қорқыт сарыны» секілді туындылар дәлелдейді. Бұл шығармаларда ол ел тағдырын, халықтың ертеңін ойлап толғанады; адамдардың қайғы-қасіретіне ортақтасып, мұңын бөліседі; өмірдің мәні мен бақытты ғұмыр туралы терең ой қозғайды.
Қорқыт қобызы бірде тағдырдың қайғы-мұңын шертіп, ботадай боздаса, бірде мәңгілік өмір мен сұлулық жырын төгіп, аққудай сызыла сұңқылдайды.