Батальон командирлерінің әскери дәрежесі майорлар
Панфиловшылардың өшпес даңқы
28 гвардияшы-панфиловшылар өз қандарымен өшпес даңққа ие болды. Халқымыз олар туралы өлең-жыр шығарып, аңыз етіп келеді. Олардың есімдері гитлершіл басқыншыларға қарсы Ұлы Отан соғысының тарихында мәңгі сақталады.
Дивизияны құрушы Иван Васильевич Панфиловтың аты да мәңгі өшпейтін жауынгерлік даңқпен астасқан. Сол себепті панфиловшы жауынгерді көрген жұрттың: «Сіз шынымен Панфилов дивизиясынансыз ба?» — деп таңданғанын талай рет көргенмін.
Таңдандыратыны — панфиловшы көбіне «ерекше» жаратылған батыр емес, қарапайым адам болып шығады: соғысқа дейін армияда болмаған, колхозда адал еңбек еткен, фабрикада не зауытта жұмыс істеген, немесе мекемеде есепші болған өзіміздей азамат.
Әрине, бейбіт өмірдің азаматы солдат шинелін киіп, қолына винтовка алған сәтте бірден дайын жауынгер болып кетпейді. Дегенмен Генерал Панфилов осындай әртүрлі, қарапайым адамдардан небәрі 2,5–3 айдың ішінде жауынгерлік құрам жасақтады: взвод не рота емес, полк емес — тұтас бір дивизия құрды. Бұл — Панфиловтың орасан еңбегі.
Панфиловтың қолбасшылық тұлғасы
Панфилов 8-гвардия дивизиясын жеңістерге жеткізді. Ол соғыс өнерін терең меңгерген, ұрыста батыл, әскери ойлау жүйесі жаңалыққа бейім кемеңгер қолбасшы еді. Ұрыстарда қарсылас генералдарынан басым түсіп, жау сапының осал тұстарын дәл тауып, шешуші учаскелерде күйрете соққы бере алатын.
Адамгершілік пен құрмет
Ол сабырлы, адамгершілігі биік генерал болды. Солдатты қатты құрметтеп, оның ар-намысы мен адамдық қасиетін жоғары бағалады.
Ұлттарға тең қарау
Иван Васильевич барлық ұлтты тең көрді. Өз халқын сүйе отырып, өзге халықтарды да дәл солай қадірлей білді.
Панфиловтың сөзі ел жадында: «Өз ұлтын қадірлемеген, мақтан етпеген адам — жексұрын, мекенсіз, тұрақсыз, бишара» — дейтін.
8-гвардия дивизиясында орыстар, қазақтар, қырғыздар, украиндар, өзбектер бір анадан туғандай қол ұстасып, жауға қарсы соғысты.
Егер генерал туралы арнайы жазсам, шығармамды мынадай тарауларға бөлер едім: парасатты генерал, логикалы генерал, кең ойлы генерал, әдіс-айласы мол генерал, қажырлы генерал, қайсар генерал, салқынқанды генерал, қабырғалы генерал, кішіпейіл генерал, дегеніне жетпей тынбайтын генерал.
Жауынгер тәрбиесі: ақыл, үлгі, жауапкершілік
Панфилов офицерлерін тактикада икемді болуға үйретті. Білегі жуан болып бірді жығудан гөрі, ақылымен мыңды жығатын солдат болуға баулыды.
Командир кім?
- Командир — әскердің ақыл-ойы, ұрыстың және жеңістің ұйымдастырушысы.
- Ол — «ақыл-ой қызметкері»: шешім қабылдайды, жауапкершілік алады, бағыт береді.
- Тәрбиенің қуатты құралы — командирдің өз басының үлгілілігі.
Командирдің сөзі де, мінезі де жауынгерге ықпал ететін құрал болуы тиіс: жасанды ұран емес, қарапайым да нық, жүрекке әсер ететін шынайы сөз. Командирдің негізгі міндеті — солдатты ержүрек етіп тәрбиелеу, оған әскери істің техникасын да, ұрыс жүргізу өнерін де үйрету. Панфилов дәл осындай командирлерді қалыптастырды.
Москва түбіндегі сын: шеберлікпен келген жеңіс
1941 жылдың күзінде панфиловшылар Москваны кеудесін төсеп қорғауға шықты. Бір гвардеец алты гитлершіл қарақшыға қарсы тұрды. Жаудың басым күшіне қарсы болған бұл ұлы ұрысқа бүкіл әлем назар аударды.
Бұл ұрыста біз жауды жеңдік. Санымызбен емес, шеберлігімізбен жеңдік: соғыс жүргізу әдісі жағынан командирлеріміз басым түсті.
Қазақ «Білегі жуан бірді жығар, білімі жуан мыңды жығар» деп бекер айтпаған. Ұрыс тағдырын көбіне күш емес, ой мен тәртіп шешеді.
Қорқыныш, парыз және батырлықтың психологиясы
Солдат соғыс өнерінің негізін меңгергеннен кейін ғана бейбіт азаматтан жауынгерге айналады. Бірақ ол бұрынғыша қарапайым күйінде қалады: баласын сағынады, жұбайына хат жазады, күннің нұрын сезінгісі келеді. Кейде жылайды: жолдасын жерлегенде көз жасын тыя алмайтын кез де болады.
Ол шаршайды, уайымдайды, өйткені оның да жүрегі бар. Бірақ ол өзін, намысын, бақытын жанымен де, қанымен де қорғайды. Өзінің ерікті Отанын — анасын, еңбек етуге, білімге ұмтылуға, демалуға құқығын мақтан етеді. Ол құл да, малай да емес.
Ар-намыс туралы қазақ мақалы осы рухты дәл береді: «Жаным — арымның садағасы. Өлімнен ұят күшті».
Солдат — біреудің жары, біреудің әкесі. Жау оның отбасына, бақытына қанды шеңгелін салды; оны өлтіргісі келді. Сондықтан ол ұрысқа өлу үшін емес, өмір сүру үшін шығады.
Жау жақын тұрғанымен, жауынгер оны әрдайым жүзбе-жүз көрмейді. Ішкі дүниесінде екі сезім арпалысады: қорқыныш және борыш. Қорқыныш жеңсе — қорқақтық, борыш жеңсе — батырлық. Командир сол сезімдерді байқап, жауынгер рухы берік болмаса, ең мықты қамал да қорғай алмайтынын түсінуі керек.
Дүниеде мүлде қорықпайтын адам жоқ: екі жарым жыл майданда жүріп, мен ондайды көрмедім. Адам туа батыр болмайды; батырлық — тәрбиеден, шынығудан, қиындықты еңсеруден туады. Жау — «жеті басты жалмауыз» емес, жай адам екенін, оқ пен найза оны да тесетінін көзімен көргенде ғана солдат қорқынышын жеңіп, жеңіске ұмтылады.
Панфиловтың жауынгерлік өсиеті: «Соғыса жүріп үйрен, есейіп, шынық. Өлуге асықпа, соғысқа үйрен».
Бұл қағиданы гвардеецтер берік ұстанды. Қаза тапқандардың орнына келген жас жауынгерлер де осы ұстаныммен ұрысқа үйреніп, өсіп-жетілді.
Жаппай батырлық дәстүрі
Панфиловшы гвардеецтер ұрыстарда өсіп-ержетті, шын батырлық мектебінен өтті. Өмір үшін күресте қорқынышты жеңуге үйренді. Дивизияда жаппай батырлық көрсететін даңқты жауынгерлік дәстүр қалыптасты.
Волоколамск тас жолындағы ерлік
Панфиловшы 28 гвардеец Волоколамск тас жолы бойында жаудың 50 танкісіне қарсы ұрысқа шықты. Бұл — жаппай батырлықтың айқын үлгілерінің бірі.
11, 16, 20, 50, 100 панфиловшы — тұтас дивизия мақтан етерлік жауынгерлік даңққа ие болды.
Панфиловшы жауынгер ұрыста жауды аяусыз күйретіп, істеген жауыздығы үшін кек алады. Мұндай солдат дұшпанның зәресін алады. Бірақ панфиловшы — ізгілігін жоғалтпайтын адам: майданның алдыңғы шебінде аз ғана тыныста жолдастары әйеліне, анасына, баласына хат жазып, амандық-саулық тілегін жолдағанын талай көрдік.
1944 жылға тілектер
Ардақты жұртым, туған елім! Сіздерді 1944 жаңа жылмен құттықтай отырып, жаңа жылда шын пейіліммен ақ тілегімді білдіремін.
- Бұл жыл майдандағы ел ерлеріне қуат беріп, фашист басқыншыларды күйрете жеңетін мерекелі жыл болсын.
- Қазақстанның майдангер ұлдары аман-есен елге оралып, ағайын-туыспен қуанышпен қауышатын жыл болсын.
- Елімізге бейбітшілік орнап, халық қуанышы тасып, үлкен мереке, тойға ұлассын.
- Еңбек майданында табыс артып, өндіріс өсіп, қала гүлденіп, ауыл берекеге толсын; әдебиет пен мәдениет өркендесін.
- Қанішер фашизм бүкіл әлемнің қарғысына қалып, әділ жазасын алсын.
Женя Иванова туралы эпизодтар
1972 жылы «Правда» газетінде жарияланған «Фронтовики» мақаласында Женя Иванова Бауыржан Момышұлы берген сыйлықтың мәтінін келтіріпті. Сол үзіндіні Баукеңнің өзіне оқып бердім. Әңгіме үстінде Баукең Женяның өмірінен бірнеше эпизод айтып берді.
1) А. Бек жөніндегі оқиға
Бір күні Женя (әуелде Баукеңнің полкында неміс тілінен аудармашы болған, кейін оны дивизияға Чистяков алдырған) А. Бек туралы ренжіп: «Бек — тәртіпсіз адам» дегенге саятын сөз айтады. Себебін сұрағанда, ашып айтпайды. Баукең Бекті шақырып алып, қатты сөйлесіп, полктен қуып жібергенін айтады.
Баукеңнің сөзіне қарағанда, Женя моральдық жағынан өте ұстамды болған: ешбір офицермен жеңіл қылық танытқанын көрмеген. Кейін Алматыдағы шет тілдері институтында жұмыс істеген кезінде: «Өмірде ең көп үйренген, тәрбиеленген адамым — Момышұлы» деп айтқаны да бар екен.
2) Тұтқын майор және орындық
Соғыстың бір қарбалас кезінде немістерден «тіл» әкелуге Женя мен 4–5 жауынгер жіберіледі. Олар алдыңғы шепте жүрген неміс майорын ұстап әкеледі. Тексеру басталғанда Женя жоқ болып, кейін кіріп келіп, рапорт беріп, аудармашылыққа кіріседі. Бірақ оған орындық табылмайды.
Осыны байқаған тұтқын майор орнынан атып тұрып: «Мадам, менің орындығыма отырыңыз», — деп орындық ұсынады. Женя отырады, майор түрегеп қалады. Мұны көрген Баукең командирлеріне қатты ұрсып, тұтқын алдында өздерін ұятқа қалдырғанын беттеріне басады да, майорға орындық бергізеді.
Полк командирі болған күн: сенімнің салмағы
1941 жылғы 26 қараша күні маршал К.К. Рокоссовский мені полк командирі етіп тағайындады. Ол кезде жасым 30-да еді, әскери шенім — аға лейтенант. Партия қатарында да жоқпын. Партияда жоқ аға лейтенантты полк командирі ету — үлкен сенім.
Бұған дейін батальон командирі болып, бес рет қоршауды бұзып шыққаным бар. Сол жайды марқұм генерал Панфилов Рокоссовскийге жеткізген екен. Сенімнің төркіні сонда болса керек.
Алғашқы соққы: Трусоводағы шабуыл
Полк штабы Трусово деревнясында еді. Штабқа кіргеніме бір сағат өтпей жатып, күтпеген жерден немістер шабуыл жасады. Қатты састым: жау күші мол, қарсыласуға шамам жетпейтінін сезіп, шегінуге мәжбүр болдым.
Шегінудің де өз тәртібі бар: полкті алып шығу үшін тосқауыл қажет. Комиссар Петр Васильевич Логвиненкоға бір ротаны қалдырып: «Сіз тосқауыл боласыз» — дедім. Ол тапсырманы мүлтіксіз орындап, немістерді ілгері жібермепті.
Соколово қыстағына жетіп, қорғаныс ұйымдастырдық. Немістер тықсыртып келді, біз де қарсыласып бекіндік. Полкте алты зеңбірек бар еді, алғы шепке қойдым. Немістер сегіз танкпен келді. Зеңбіректер атыса бастады. Жау танктері біздің алты зеңбіректің бесеуін тас-талқан етті, біреуі ғана қалды.
Сатыбалды Тоқтағұловтың мергендігі
Қалған зеңбірекке жүгіріп барсам, командирі еңгезердей, қап-қара қырғыз жігіті екен. Шені — старшина. «Ат!» — деп айқайладым. «Атып жатырмыз ғой, командир жолдас», — деді.
Сол жолы оның бағы жанды: әр снаряды нысанадан жаңылмады. Сегіз танктің бесеуін қиратып, қалған үшеуін шегіндірді. Жігіттің аты-жөні — Сатыбалды Тоқтағұлов.
30 қараша күні Крюковоға шегіндік. Ол Москвадан отыз шақырымдай ғана жер. Москваның іргесі дірілдеп тұрған кез еді. Крюковода алты күн соғыстық: бірде немістер тартып алады, бірде біз қайтарып аламыз.
Мен соғыста батальон командирі де, полк командирі де, дивизия командирі де болғандардың бірімін. Бірақ дәрежем өскеніне қарамастан, солдатпен қатар жүретін командирлердің бірі болдым: көбіне алдыңғы шепте жүрдім.
Қолынан айырылса да, шептен шықпаған жауынгер
Қарсы шабуылға шыққан сәтте немістер минометтен атқылады. Менің көз алдымда бір минаның жаңқасы алда келе жатқан жауынгердің қолына тиіп, білегін жұлып кетті. Қолы екі-ақ елі теріге ілініп қалыпты. Ол теріге ілінген қолын жұлып алып, қарға лақтырып жіберді де, ашуға булығып алға ұмтылды.
Соғыс заңы бойынша ауыр жараланған адам шетке шығуы керек еді, бірақ ол шықпады. Қуып жетіп қарасам, ол — баяғы старшина Сатыбалды Тоқтағұлов екен. Қорқақтықты да, батырлықты да көп көрген мен ердің ерлігі алдында жүрегіммен де, басыммен де иілдім: «Шын Алатаудың сұңқары екенсің ғой!»