Ида қол шапалақтап
Солып қалған гүлдер туралы әңгіме
«Менің бейшара гүлдерім мүлде солып қалыпты», – деді Ида. – «Кеше кешкілік соншалық әдемі еді, ал бүгін қылжиып жатыр. Неге бұлай?» Ол диванда отырған студенттен сұрады. Ида студентті қатты жақсы көретін: ол таңғажайып әңгімелерді майын тамызып айтатын және ағаштан жонып, ішінде кіп-кішкентай биші бейнеленген жүрекше, гүл, есік-терезесі ашылып-жабылатын керемет сарайлар секілді ойыншықтар жасайтын. Студенттің өзі де өте көңілді жан еді.
«Гүлдер түнде би кешіне барған»
«Бұларға не болған?» – деп Ида тағы сұрап, солып қалған бір шоқ гүлді көрсетті.
«Не болғанын білесің бе?» – деді студент. – «Гүлдер түнде би кешіне барған. Шаршап қылжиып жатқаны да сондықтан».
«Гүлдер билемейді ғой!» – деді Ида. «Билейді!» – деді студент сенімді үнмен. – «Түн жарымда қараңғы түсіп, бәріміз ұйқыға кеткенде, олардың бір-бірімен қалай билегенін көрсең ғой!»
«Олардың биіне кішкентай балалар бара ала ма?» – деп сұрады Ида.
«Неге бармасын?» – деді студент. – «Кішкентай меруерт гүлдер мен дәстүргүлдер де билейді».
Ең әдемі би кеші қайда өтеді?
Ида: «Ең әдемі гүлдер қай жерде билейді?» – деп сұрады. Студент қала сыртындағы үлкен сарайды айтты: жаз кезінде патша келетін, ғажайып гүлдер өсетін бақ бар жерді. Ида кеше анасы екеуі сол жаққа барғанын, бірақ ағаштарда жапырақ қалмағанын, бақта бірде-бір гүл көрмегенін айтып таңғалды.
«Олардың бәрі сарайда!» – деді студент. – «Патша мен қызметшілері қалаға көшіп келісімен, гүл атаулы бақтан сарайға қашып барады. Сол жерде сауық-сайран басталады».
- Ең әдемі екі раушан таққа отырады: патша мен патшайым.
- Қып-қызыл айдарлы тәж гүлдер екі жағында тұрып, иіліп тәжім етеді.
- Кіп-кішкентай сүмбілдер теңізшіше билейді, көгілдір шегіргүлдер жыланқиық бикештердей құлпырады.
- Қызғалдақтар мен еңселі сары лалалар сырттай бақылап, тәртіп қадағалаған кәрі кемпірлер секілді тұрады.
Ешкім ұрыспай ма?
«Патша сарайында билегені үшін гүлдерге ешкім ұрыспай ма?» – деп сұрады Ида. «Бұл туралы ешкім білмейді», – деді студент. Кейде түннің бір уағында қолында бір топ кілті бар күзетші шал келіп өтеді екен. Кілт сылдырлаған сәтте гүл атаулы терезеге тұтылған ұзын перденің тасасына жасырынып, кішкентай саңылаудан сығалап тұрады. Шал: «Мына жерден гүлдің иісі аңқып тұр», – деп міңгірлейді, бірақ ештеңе көрмейді.
Ида қол шапалақтап: «Оларды мен де көре алмаймын ба?» – деді. «Көре аласың», – деді студент. – «Барғаныңда терезеге қарасаң болды».
Гүлдер ұша ала ма?
Ида Ботаникалық бақтағы гүлдер тым алыстағы сарайға қалай баратынын сұрады. Студент: «Қорықпа, керек болса ұша да алады», – деді. Әдемі қызыл-сары гүлдерге ұқсайтын ақ көбелектерді еске салды: олар бір кезде гүл болып, өз сабағынан үзіліп, қауыздарын қағып-қағып қалып, ұшып кеткен екен; ақыры қауыздары шын қанатқа айналады.
Гүлдердің «тілі» жоқ, бірақ ым бар
Студент тағы бір қызық айтты: профессордың өз бағы бар, кез келген гүлге «патша сарайындағы би кеші» туралы сыбырлап айтсаң, ол басқа гүлдерге жеткізеді, сөйтіп бәрі қашып кетеді. Профессор баққа келіп, бірде-бір гүл көрмей аң-таң болады.
Ида: «Ол басқаларына қалай айтады? Гүлдің тілі жоқ қой», – деді. Студент: «Иә, тілі жоқ. Бірақ олар ымдап, ишарамен түсініседі. Самал соққанда теңселіп, жап-жасыл жапырақтарының желпілдеуін көрмеп пе едің? Әрі ол профессор олардың ымын да “түсінеді”», – деді.
Таңертең профессор баққа келіп, үлкен қалақайдың теңселе қозғалып, қып-қызыл қалампырға ишара жасап тұрғанын көріпті. «Сен сондай сүйкімдісің, мен сені сүйемін», – деп тұр деп ойлаған профессор қалақайға қол жұмсапты. Ал қалақайдың қылқаны профессордың қолын шағып алған соң, ол енді тиіспейтін болыпты.
Кеңесші: «Бос далбаса»
Осы үйге қонаққа келген кеңесші диванда манаурап отырып: «Қайдағыны айтып, баланың басын қатыруға бола ма? Бұның бәрі бос далбаса!» – деп кейіді. Ол студентті жақтырмайтын, әсіресе оның ағаштан жонып жасаған қияли ойыншықтарын көрсе, тіпті іші ашитын. Бірақ студенттің әңгімесі Иданың көкейіне мықтап орнықты: ол күні бойы гүлдер туралы ғана ойлады.
Иданың түнгі көргені
Ида ойыншықтары жатқан кішкентай столға барып, тартпадан қуыршақ Софи жатқан төсекті босатты: «Бейшара гүлдер сырқаттанып қалыпты. Сен бүгін жәшікте түнейсің, ал гүлдерді сенің төсегіңе жатқызамын», – деді. Гүлдерді төсекке жатқызып, көрпесін жауып, «қозғалмай жатсаңдар шай беремін» деп уәде етті. Сосын күн түспесін деп шымылдықты жауып қойды.
Ай сәулесі түскен бөлме
Түн ортасында Ида оянып, жартылай ашық есікке қарады. Екінші бөлмеден баяу ғана фортепьяно үні естілгендей болды — бұрын-соңды естімеген әуен. Ол аяғының ұшымен басып барып, есіктен сығалап қарады.
Бөлме шырағдансыз-ақ күндізгідей жарық екен: ай сәулесі терезеден құйылып тұр. Қызғалдақ пен сүмбіл екі қатарға сап түзепті. Ал терезе алдындағы топырақ толтырылған түбектен басқа ештеңе қалмаған: гүл атаулының бәрі жерге түсіп кеткен. Олар бірде дөңгеленіп, бірде жасыл жапырақтарын қол ұстасқандай жабыстырып, жарастықпен шыр айналып билеп жүр.
Үп-үлкен сары лалагүл фортепьяно ойнап отырды. Ол Иданың жадындағы Лина бикешке ұқсап, сопақша жүзін біресе оңға, біресе солға бұрып, әуен ырғағына сай басын шұлғып қояды.
Ойыншықтар да би кешіне қосылды
Кенет үлкен көгілдір жыланқиық ойыншықтар жатқан столдың ортасына ыршып шықты да, қуыршақтың төсегіндегі көрпені ашып жіберді. «Біз де билегіміз келеді» дегендей ауру гүлдер бас шұлғысып, орындарынан тұрып кетті — сол мезетте олар ауруға мүлде ұқсамады.
Әлдене сарт етіп, еденге біреу құлағандай болды: бұл қызыл тал еді. Ол да өзін гүлдерге бөтен емесін білдіргісі келгендей столдан ыршып түсіпті. Қызыл талдың иығында кең жиекті қалпақ киген, балауыздан жасалған қуыршақ отыр екен — өңі сұп-сұр, адуын, кеңесшіден айнымайды. Қызыл тал мазурка биін дүңкілдетіп билей бастағанда, балауыз қуыршақ қатқыл дауыспен: «Қайдағыны айтып, баланың басын қатыруға бола ма? Мұның бәрі бос далбаса!» – деп айқай салды. Бірақ қағаз гүлдер оны тірсегінен салып-салып жібергенде, ол бүрісіп, тына қалды.
Сосын жәшік дүңкілдеп, Софи орнынан тұрды да: «Би кешін өткізіп жатыр екенсіңдер ғой, маған неге айтпайсыңдар?» – деді. Курилка оны биге шақырды, ал Софи тәкаппарланып теріс айналды. Ешкім шақырмаған соң ол әдейі құлап түсті. Сол-ақ екен, бәрі жүгіріп келіп халін сұрады, әсіресе өз төсегіне жатқан гүлдер аса жылы сөйлесті. Ақыры Иданың гүлдері оған төсегін бергені үшін алғыс айтып, Софи екеуін ортаға алып шығып, биге тартты.
Гүлдердің өтініші
«Рақмет», – деді гүлдер. – «Бірақ біз ұзақ өмір сүре алмаймыз. Таң атқан соң біз біржола өлеміз. Кішкентай Идаға айт: бізді бақта әнші құс көмілген жерге сақтасын; жаз келісімен қайтадан өсіп шығамыз, әрі бұдан да әдемі боламыз».
«Жоқ, сендер өлмеулерің керек!» – деді Софи гүлдерді құшақтап, сүйіп.
Сарайдан келген гүлдер
Дәл осы сәтте есік ашылып, ішке бір топ гүл кірді. Ида олардың қайдан келгенін бірден ұға алмады; бәлкім, патша сарайынан келген шығар деп ойлады. Ең алдында бастарына алтын тәж киген екі раушан — патша мен патшайым. Артынша көздің жауын алардай әдемі қалампырлар мен меруерт гүлдер бас шұлғып өтті. Музыканттар — ірі көкнәр мен сарғалдақтар — бұршақ қауызын үрлей-үрлей жарылардай кернелгендей. Ал кіп-кішкентай көкшіл қоңыраугүлдер мен аппақ жауқазындар қоңырау таққандай сылдыр үн шығарды. Олардың соңын ала көгілдір шегіргүлдер, қызғылт сары дәстүргүлдер және өзге де гүлдер топ-топ болып, қызу билеп кірді.
Гүл атаулының бір-бірімен сүйісіп, жүріп билегені ғажап көрініс еді. Ақыры бәрі бір-біріне тәтті ұйқы тілеп, тарап кетті. Ида да төсегіне барып жатты: түні бойы түсінде осының бәрін қайта-қайта көргендей болды.
Таңғы үнсіздік және кішкентай жерлеу
Таңертең Ида бірден столға жүгіріп барып, көрпені ашып жіберді: гүлдер орнында жатыр, бірақ мүлде солып қалыпты. Софи де жәшіктің ішінде ұйықтап жатыр.
«Сенің маған не айтуың керек екенін білесің бе?» – деді Ида. Софи түк түсінбегендей бажырайып, үн қатпады. «Сен қандай жамансың!» – деді ашулы Ида. – «Олар сенімен биледі ғой».
Ида қалпағында әдемі құстың суреті бар қатты қағаздан жасалған қорапты алып, солған гүлдерді ішіне салды. «Міне, сендердің табыттарың осы», – деді. – «Норвег туыстарым келген соң, келесі жазда қайтадан өсіп, бұдан да әдемі болуларың үшін сендерді баққа апарып көмеміз».
Ионас пен Адольф — алғыр да өжет балалар — жаңа садақтарын асынып келді. Ида оларға бейшара гүлдер жайын айтып, көмектесуді сұрады. Олар баққа бастап барды. Бақ ішінен шұңқыр қазылды. Ида өлі гүлдерді сүйіп болып, қорапты шұңқырға түсірді, ал Ионас пен Адольф бейіт басында садақ атты — өйткені олардың мылтығы да, зеңбірегі де жоқ еді.