Бекболат батыр 1916 жылғы тарихи оқиғаға Оралдағы - 10, Сырдариядағы - 13, Cемейдегi - 17, Ақмоладағы - 27, Торғайдағы - 60, Жетiсудағы - 102 болыстың ер азаматтары қатысты
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысқа әр өңірден ер азаматтар кеңінен тартылды: Оралда — 10, Сырдарияда — 13, Семейде — 17, Ақмолада — 27, Торғайда — 60, ал Жетісуда — 102 болыстың адамдары қатысты. Жетісуда тұратын қазақ, қырғыз, дұнған халықтарының көтерілісі қазақ даласындағы қозғалыстың ең ауқымды әрі шешуші орталықтарының біріне айналды.
Жетісудағы көтерілістің ірі ошақтары
Көтерілістің ірі ошақтары Асылда — Қызылбөрік, Үшқоңырда — Жайылмыс, Қастек–Самсы өңірінде — Ботбай мен Тайторы болыстарында болды. Көтерілісті қазақ демократиялық интеллигенциясының өкілі Тоқаш Бокин ұйымдастырып, даярлады.
Жергілікті топтарды басқарғандар
Жер-жердегі жасақтарды Бекболат Әшекеев, Ұзақ Саурықов, Нүке Сатыбеков, Доқожа Қашағанов, Әли Нұрғожаев, Сатай Көбегенов, Жақабай Құдайбергенов, Байхан Қазыбеков, Сатай Қарашаев, Боранбай Жантөлеев, Әлиасқар Сырабаев, Серғазы Күшіков, Сейдахмет Ысқақов, Иса Сексенбаев секілді ел азаматтары басқарды.
Солардың ішінде Бекболат Әшекеев айрықша көзге түсті: мақсатына қайтпай, халқына берген уәдесінен таймады. Ол қарсы шыққан жауын ашық айтып, көп алдында өз ұстанымын жасырмады. Ақыры жарқын болашаққа сеніп, өлімге саналы түрде бас тікті.
Бекболат Әшекеевтің өмір жолы
Бекболат 1843 жылы Қаскелең тауында дүниеге келді. Жастайынан мал бақты, егіншілікпен айналысты, ағаш шебері атанды. Домбыра тартып, күй шертті. Есейген шағында ел арасындағы дау-жанжалдарды шешуге араласып, шамасы келгенше әділ төрелік айтты. Осы еңбегі үшін аз уақыт болыстық қызмет атқарғаны да белгілі.
Үшқоңыр мен Үлкен Саздағы жиындар
7–10 шілдедегі шешуші басқосулар
7 шілдеде Үшқоңырда Жайылмыс қазақтарының съезі өтті. Отар приставы Гилевтің 1 тамызда жазған хабарында 8 шілдеде Қарағанды, Қарғалы, Бидайлы, Күрті, Ұзынағаш болыстарынан мыңнан астам қазақтың Үлкен Саз жайлауына жиналғаны айтылады.
Олар мал санағын жүргізуге келген шенеунік Ивановқа қарсылық білдіріп: «Не істесе де, балаларымызды солдатқа бермейміз!» деген мазмұнда жазбаша наразылық жолдады. Құжатқа Әмірге Төлеубаев бастаған 45 адам қол қойған.
10 шілдеде Үлкен Сазда 5 мың адам қатысқан тағы бір жиын өтіп, жиналғандар: «Патшаға солдат бермейміз, бәріміз бірігіп соғыс ашамыз!» деп елге жария етті.
Жазалаушы отрядтың келуі және қантөгіс
Осы аралықта Алматыдан шыққан жазалаушы отряд асуға таяп қалған еді. Отряд басшысы — Верный уезінің подполковнигі Базилевский. Құрамы Верный гарнизонынан іріктелген солдаттар мен жұмысшылардан жасақталып, қаланың атты полициясы және өрт сөндірушілер дивизионының аттарына мінгізілді. Олар Кіші Алматыдағы соғыс қоймасынан қару-жарақ, оқ-дәрі алған соң жолға шыққан.
Қорлық пен озбырлық
Жолшыбай Қаскелеңде отрядқа жолбасшылық пен тілмаштыққа бірқатар казак-орыстар қосылды. Ел шетіне жетісімен-ақ жазалаушылар бейбіт жұртқа зорлық көрсете бастайды: жол жиегінде мал қайырып жүрген қарияны солдат қылышпен шауып өлтіреді, қозы бағып жүрген жасөспірімге оқ аттырады. Бұл әрекеттерін Базилевский қылмыс санаған жоқ.
13 тамыздағы шайқас
13 тамыз күні сап түзеген солдаттар жатып және тізерлеп отырып оқ жаудырды. Қолына сойыл ұстағандар арқан бойынан ары аса алмай, оққа ұшты. Үлкен қантөгіс алыс майданда емес, дәл ауыл ортасында болды.
Үміт оты: жылқы айдауы және бұзылған жоспар
Бекболат сарбаздарға арт жақты нұсқап: «Оқтан қозыкөш шегініңдер, жылқы келді!» дейді. Жылқы дүбірі Бұрған жақтан да, Шымбұлақтан да екі бүйірден шығып, қалың үйір лап қояды. Бір сәтке сарбаздардың үміті оянып, отрядты қоршап алу ойға келеді.
Алайда дүркін-дүркін атылған оқтан үріккен жылқы алай-түлей болып, сарбаздардың өзіне тосқауылға айналады. Жекелеп шапқан Көпесбай мен Мұсабай қарт оққа ұшады. Бұл қақтығыста 43 адам қаза тауып, 6 адам мүгедек болды.
Шегіну, босқындық және берілу
Ұрыс өңірін бақылап тұрған ауыл сақшылары «жеңілдік» деп жар салған сәтте, дайын отырған ел Қырғызды бет алып, одан әрі Қытай асуға үдере көшті. Бұл көшу елдің үрейін күшейтті.
Жазалаушы отрядпен болған екі мәрте шайқаста бекболатшылардың біразы оққа ұшты, жараланды. Ел басына түскен қорлыққа шыдамаған Бекболат Шамалғандағы Төлегенов Балғабектің үйіне өзі келіп, жауына беріледі.
Тергеу, үкім және дар
Жала және қысым
Бекболатты қаралау ісін патша өкіметінің тіректері — урядник Андрей Малышев және жерлестері Балғабек Төлегенов, Кенбай Ниязбеков, Сатылған Тілемісов, Қалымбет Қожамқолов, сондай-ақ жансыздар Сайлау Күнтубаев пен Ажабил Сүлейменов жүргізеді.
«Бар жауапкершілік менде» деген ұстаным
Сот мүшелері Бекболаттан бірнеше рет жауап алғанымен, ол: «Көтерілісті ұйымдастырған да, бастаған да — жалғыз өзім. Ешкіммен байланысым жоқ», — деп, өлім тұзағын саналы түрде қарсы алады. Ол көпшілікті қорғау үшін құрбан болуға бекінеді.
7 қыркүйектегі үкім
7 қыркүйекте сот үкімі жарияланды: 18 шілдеден бастап Жетісуда соғыс жағдайы жарияланғанына қарамастан қол жинап, Скатов пен Базилевич отрядтарына қарулы қарсылық көрсеткен 73 жастағы Бекболат Әшекеев дарға асылуға тиіс деп танылды. Бұл шешімге Жетісудың генерал-губернаторы Г. Фольбаум қол қойды.
Көпшілікке үрей салу
Сәске түсте тұтқындарды мылтық кезенген, қылыш көтерген айдауылдар алдын ала қазылған апанға айдап әкелді. Губернатор әмірімен төңіректегі дүйім ел де зорлап осында жиналды: «Көрсін! Шошысын! Дәрмені қашсын!» деген мақсат еді.
Боралдайдағы қаза
7 қыркүйекте, Боралдай деген жерде Бекболат Әшекеев, Байбосын Тамабаев, Қалығұл Сыпатаев үшеуі дарға асылды. Жендеттер топырақ бетін тегістеп, қарулы күзет қойып, қазалы жерге бір ай бойы жан жуытпады.
Тек бір айдан кейін, түнделетіп барып, жау таптаған топырақ астынан жеті арыстың сүйегі алынды. Бекболат батырдың төс қалтасынан Балуан Шолақтың елмен қоштасуға арналған көп шумақты өлеңдері табылғаны айтылады.
Жалғасқан қуғын-сүргін және «Үркін»
Түркістан генерал-губернаторы Куропаткиннің 1916 жылғы 12 желтоқсандағы бұйрығымен Жайылмыс болысының 23 адамы қосымша тергеуге тартылып, әскери сотқа берілді. Үш күн ішінде әскери сот 14 адамды «бүлік» айыбымен өлім жазасына кесті. Олардың ішінде Әшекеев (Бекболаттың ортаншы ұлы), Әбішев, Аманбаев, Нұрабаев, Сұлтанов, Аманжолов және басқа да азаматтар болды.
Үкімнің орындалмай қалуы
Куропаткин бұл үкімді 22 ақпанда бекіткен. Алайда сол күндері Петроградта Ақпан төңкерісі басталып, үкім орындалмай қалды. Дегенмен елді жайлаған езгі тоқтамады. (Қазақ әдебиеті, 1996, 14 мамыр)
Қыркүйектің соңы мен қазанда Жетісу көтерілісінің негізгі күштері жеңіліске ұшырады. Патша жендеттері көтерілісшілерді ғана емес, бейбіт халықты да аяусыз жазалады. 1917 жылдың 1 ақпанына дейінгі мәлімет бойынша Түркістан өлкесінде мыңдаған адам сотқа тартылып, 347 адам өлім жазасына, 168 адам каторгаға, 129 адам түрмеге кесілді.
Ел жадындағы жара
Қатал қуғын-сүргін нәтижесінде 300 мыңнан астам адам — Жетісу өңірінің тұрғылықты халқының шамамен төрттен бірі — атамекенін тастап, босып кетуге мәжбүр болды. Сондықтан Жетісу жұрты 1916 жылды тек «көтеріліс жылы» ғана емес, «Үркін» (үрке көшу) жылы ретінде де ұзақ уақыт ұмытпай сақтады.