Ақыл - ойы кем балалардың шығармашылық қабілетін дамыту
Ақыл-ойы кем балалардың шығармашылық қабілетін дамыту
Көмекші мектептің жоғары сынып оқушылары үшін шығармашылық жаңа мүмкіндіктерді ашу, өз бетінше жұмыс жүргізу және жоғары психикалық белсенділік талап етеді. Шығармашылыққа деген сұраныс әр бағытта көрініс береді, ал оның деңгейі әртүрлі болуы мүмкін. Дегенмен шығармашылықтың өзегі — жаңа нәрсенің пайда болуы.
Ғылым мен өнердің, тіпті адам өмірінің іргетасы да шығармашылық арқылы қалыптасқан. Шығармашылықты дамыту кездейсоқ құбылыс емес, бұл — шынайы әрі толыққанды адами мүмкіндік.
Зерттеулер нені көрсетеді?
Л.С. Выготский, С.Л. Рубинштейн, Д.Б. Эльконин және басқа зерттеушілердің еңбектерінде қабілет тек жаңа білімді меңгеру кезінде ғана емес, сонымен бірге оқу-тәрбие үдерісінде, тұлғаның өзін дамытуы мен қалыптасуы барысында да айқындалатыны көрсетіледі. Сондықтан даму жоспарында бұл қасиетті ашуға ерекше көңіл бөлу қажет.
Қиялдың маңызы
Қиялдай алмайтын балалардың тұлғалық мүмкіндігі шектеледі: шығармашылық ойлау төмендейді, өнерге қызығушылық бәсеңдейді, шығармашылыққа деген ынта тұрақты дамымай қалады.
Арнайы қолдаудың қажеттілігі
Ақыл-ойы кем балалардың шығармашылық дамуын күшейту үшін арнайы ұйымдастыру және түзете-дамыту жұмыстары жүйелі жүргізілуі керек.
Қабілет қалай қалыптасады?
Тәжірибе көрсеткендей, қабілет психикалық үдерістерде жаңа материалды қабылдау мен тануға тікелей қатысады. Қабілет — адамға ғана тән, еңбектің нәтижесі арқылы көрінетін қасиет. Сурет салу, құрастыру немесе басқа жұмыс басталмас бұрын бала оны ойша елестетеді, жоспарлайды, бейнені нақтылайды.
Аналитикалық-синтетикалық сипат
Қабілет үдерісі аналитикалық-синтетикалық бағытта жүреді: әртүрлі элементтерді біріктіру, оларды жан-жақты пысықтау, бейнені үлкен-кіші нұсқаларда көру және нақтылау — осының бәрі қабілеттің жұмысын көрсетеді.
Өмір жағдайына байланысты қабілет белсенді немесе бәсең көрінуі мүмкін. Бейнелердің ерекшеліктерін аңғару және өз бетінше әрекет ету қабілетті жетілдіреді. Сондықтан көмекші мектептегі оқушыларда бұл бағыттағы даму жиі төмен деңгейде байқалады. Алайда қабілетті дамытуға болады — ол үшін арнайы коррекциялық әдіс-тәсілдер қажет.
Ой мен қиялдың байланысы
Қабілет қоршаған ортаға бағытталған ерекше зияткерлік қызмет атқарады. Бейнені шындыққа айналдыруда тек көру ғана емес, айтылған сөз де тірек бола алады. Қабілет көбіне бала тәжірибесінде «анықтай алмайтын» қиындықтардан туындайды — дәл осындай жағдайлар ойды жетілдіреді.
Л.С. Выготский атап көрсеткендей, ой мен қиял өзара тығыз байланысты: ой алған әсерді көрсетеді, ал қиял оны толықтырып, тапсырманы шешудің бағытын нақтылайды және жүзеге асыруға көмектеседі.
Көру
Жаңа әсер мен бейнені қалыптастырады.
Есту және сөз
Түсіндіру мен бағыт берудің тірегі болады.
Тәжірибе
Қиялды «материалмен» қамтамасыз етіп, қабілетті бекітеді.
Арнайы педагогтың рөлі
Арнайы педагогтың тәжірибесі — баланың тәжірибесін кеңейту және түзете-дамыту жұмысын мақсатты ұйымдастыру. Бала неғұрлым көп көріп, естіп, біліп, байқаса, соғұрлым қабілеті дамиды. Білім мен тәжірибенің жинақталуы — шығармашылық қабілеттің дамуының маңызды шарты.
Дұрыс бағыт — басты шарт
Қабілетті дамыту үшін мақсат пен бағыт айқын болуы керек. Идеяны дұрыс басқару ішкі ойды дамытады. Сондықтан балаларға шығармашылықта дұрыс бағдар беру өте маңызды.
Әмбебап, барлық жағдайға бірдей сәйкес келетін әдіс жоқ. Әдіс-тәсілдер нақты педагогикалық жағдайға және шешілетін шығармашылық-танымдық міндеттерге сай таңдалуы тиіс. Баланың қабілетінің дамуы өмір шындығымен ұштасқанда ғана нәтижелі болады.
Түзете-дамыту жұмысының кезеңдері
Ақыл-ойы кем балалардың шығармашылық дамуында тежелу байқалуы мүмкін. Түзету жұмысы нәтижелі болуы үшін дефектолог мақсатқа бағытталған, кезең-кезеңімен құрылған жоспарға сүйенуі қажет.
1-кезең: шығармашылық қызметті қалыптастыру
Алғашқы кезеңде балада шығармашылық әрекетке қызығу мен ішкі дайындық қалыптастырылады. Бұл әсіресе белсенділігі төмен, өзіне сенімсіз, дамуы бұзылған балалармен жұмыста маңызды.
2-кезең: жетістікке бағыттау және бекіту
Бала өз жұмысынан нәтиже көргенде ғана сенімі артып, қорқыныш пен сенімсіздікті жеңуге мүмкіндік алады. Тапсырма қызықты әрі жас ерекшелігіне сай болуы тиіс.
Қолдау түрлері: ашық және жасырын көмек
Үлкендердің көмегі баланың жаңа тапсырманы орындауда өзіне сенімін арттыруға бағытталуы керек. Көмек ашық және жасырын түрде ұйымдастырылуы мүмкін.
Ашық көмек
- Тапсырманың құрылымын бірге талдау.
- «Қане, өлеңді бірге айтайық; қиналсақ, қайта қарап көреміз» сияқты қолдау.
Жасырын көмек
- Мотивациялық ишара: «Сен айтсаң өте жақсы болады».
- Жеке рөлді күшейту: «Осыны сен жасасаң, бәріне ұнайды».
Көмекші мектепте мадақтау мен қолпаштау, сондай-ақ шығармашылықты дамытатын ойын жаттығулары тиімді. Олар қиялды дамытып, сезім-эмоциялық қасиеттерді жетілдіреді. Баланың қиындықты жеңуі, өз ойын айтуы және даму мүмкіндіктерін сезінуі шығармашылық жұмыс арқылы қанағаттандырылуы тиіс.
Ата-ана мен мұғалімге ұсыныстар
Қолдау көрсету, бірақ шамадан тыс қамқор болмау
Баланың шығармашылық қадамын қолдап, қиындықта демеу беру қажет. Сонымен бірге баланы жиі жалғыз қалдырып, өз бетінше жұмыс жасауына жағдай жасау маңызды. Шамадан тыс қамқорлық шығармашылықтың дамуына кедергі келтіруі мүмкін.
Ішкі құндылықтарды тәрбиелеу
Ең маңыздысы — жан сұлулығы, жүрек тазалығы, ізгі ниет сияқты қасиеттер. Өзімшілдік, сенімсіздік немесе қатыгездік аясында дамыған талант баланың өзіне де, айналасына да зиян келтіруі мүмкін.
Жағымды психологиялық орта
Жаңа шығармашылықты бастау үшін психологиялық жағдай жасау — шешуші фактор. Балаға өз әрекеті туралы жақсы пікір қалыптастырып, қоғамдық көзқарастарды ажыратуға көмектесу және шығармашылыққа қызығуын жоғалтып алмауға жағдай жасау қажет.
Қорытынды
Көмекші мектептегі ақыл-ойы кем балалардың шығармашылық қабілетін дамыту үшін психологиялық-педагогикалық тұрғыдан негізделген, арнайы түзете-дамытуға бағытталған әдіс-тәсілдерді жүйелі қолдану қажет. Мақсатты қолдау, дұрыс бағыт, жас ерекшелігіне сай тапсырмалар, мадақтау және ойын арқылы ұйымдастырылған жаттығулар — баланың қиялын, ойлауын және өзіне деген сенімін күшейтіп, шығармашылық мүмкіндігін ашуға көмектеседі.