Қадырғали Жалайырдың шежіресі - ертедегі қазақ тілінде жазылған тұңғыш тарихи шығарма
Қадырғали Қосымұлы Жалайыр (шамамен 1555–1607)
Қадырғали Қосымұлы Жалайыр — орта ғасырдағы қазақ халқының ғұлама ғалымы, белгілі би әрі мемлекет ісіне араласқан көрнекті қайраткер. Ол Жалайыр тайпасынан шыққан, сондықтан тарихи деректерде Жалайыр атанған.
Оның ата-бабалары Қарахан дәуірінен бері хан ордасында қызмет атқарып, ноян, уәзір, батыр ретінде танылған, аталық міндеттерді де орындаған. Әкесі — Қосым бек, атасы — Темшік батыр.
Хан ордасындағы қызметі
Қадырғали Жалайыр хан ордасында жас бекзадалардың ақылгөй-тәрбиешісі болып, ханның қарашысы — яғни ақылшысы әрі кеңесшісі қызметін атқарды.
Сібірге қоныс аударуы және саяси жағдай
Ауылын қалмақтар шауып, Шығай ханның баласы, Тәуекел ханның інісі әрі әскер басы Ондан сұлтан жау қолынан қаза тапқаннан кейін, Қадырғали Жалайыр Ондан сұлтанның он үш жасар ұлы Ораз-Мұхаммедті ертіп, ауыл-аймағымен бірге Сібір ханы Көшімнің қол астына көшеді. Сол жерде де ол төбе би болып сайланған.
Өз дерегі бойынша
Ол «Жылнамалар жинағында» былай деп жазады: «Менің аталарым Ораз-Мұхаммед сұлтанның аталарына қызмет етті. Өзім Ораз-Мұхаммедтің атасы Ондан сұлтанға қызмет еттім, одан соң Ораз-Мұхаммедтің қасында болдым».
Білімі мен беделі
Қадырғали Жалайыр ана тілімен қатар араб және парсы тілдерін жетік меңгеріп, Шығыстың классикалық әдебиеті мен мәдениетін, ғылымын терең таныған. Ол Орта Азияның атақты ғалымдарымен деңгейлес білімдарлардың бірі саналады.
Оның ғұламалығы мен даналығын жоғары бағалаған Көшім хан Қадырғали Жалайырды өзіне ақылгөй кеңесші еткен. Сонымен бірге ол Сібір князі Сейтектің де кеңесші биі болған. Кейін Көшім ханға қарсы шыққан тұста, Қадырғали Жалайыр Ораз-Мұхаммедпен бірге Сейтекке жақындасып, оның мәртебесін көтеріп, беделін арттыруға ықпал етеді.
Тұтқындалуы және Мәскеу кезеңі
1588 жылы Сібір воеводасы Д. Чулков Ертіс өзенінің жағасында аңшылықпен көңіл көтеріп жүрген кезде Қадырғали Жалайырды Ораз-Мұхаммед және Сейтекпен бірге алдап тұтқынға түсіреді. Кейін оларды үй-іші, жақын туыстарымен бірге аманат ретінде алып келуге жөнелтеді.
Қадырғали Жалайыр 1598 жылға дейін Мәскеуде, патша сарайы маңында болады. 1590–1591 жылдары шведтерге және Қырым хандығына қарсы соғыстарға қатысып, ерлік көрсеткені үшін орыс патшасы Федор Иванович 1592 жылы Ораз-Мұхаммед сұлтанға Ока өзені бойындағы Қасым хандығынан жер бөліп береді.
Маңызды даталар
- 1588 — тұтқынға түсуі.
- 1592 — Ораз-Мұхаммедке Қасым хандығынан жер бөлінуі.
- 1600 — Ораз-Мұхаммедтің Қасым ханы болып тағайындалуы.
- 1602 — «Жами ат-тауарих» еңбегінің аяқталуы.
Қасым хандығы және ғылыми мұрасы
1600 жылы орыс патшасы Борис Годунов Ораз-Мұхаммедті Қасым хандығының ханы етіп тағайындайды. Қадырғали Жалайыр оның төрт уәзірінің бірі болады. Дәл осы кезеңде ол ғылыммен тікелей айналысып, тарихи-танымдық еңбегін жүйелейді.
«Жами ат-тауарих» («Жылнамалар жинағы»)
Қадырғали Жалайыр Қасым хандығында 1600 жылы «Жами ат-тауарих» атты шежіре кітабын жазуды бастап, оны 1602 жылы аяқтайды. Шығарма 157 беттен тұрады, Қытай қағазына аса ұқыптылықпен түсірілген.
Шығыс ғұламаларының дәстүрі бойынша ол еңбегін орыс патшасы Борис Годуновқа арнаған.
Бұл шежіре — ертедегі қазақ тілінде жазылған тұңғыш тарихи шығармалардың бірі ретінде ерекше құнды.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы