Апам - Алтайдың арғы бетіндегі Керей елінің қызы

Он бес жасқа дейін Апамның қойнына жаттым; он бес жасқа дейін әкенің, шешенің кім екенін толық танып-білмей, сол аяулы Апамның тәрбиесінде өстім. Сол кісінің қасында жүрсем, мал сойған үйдің құлағы, тәттісі мен дәмдісі маған тиетін.

Мен ол кезде Апамның өмір тарихын да, тіпті кім екенін де сұрап жатпай, алаңсыз, шуақты күндерге марқайып жүре беретінмін. Бүгінде көз алдымда: арық, ашаң кемпір; тарамысты, мықты саусақтар; ерні мен иегін күйік шалып тыртықтанған әдемі ажар; кимешегінен дудырап шығатын, ақ шалына қоймаған қара бұйра шаш.

Апам әңгімеге сараң еді: көп сөйлемейтін, тек өз ісімен жүретін, қақсоқсыз, инабатты, жуас адам. Өсек-аяң, қулық-сұмдық атаулыны білмейтіндей; тірі пенденің бетіне «әй, сен сондайсың» деп тіке айтпайтын; тілі тимеген, ораза-намазы бұзылмаған, таза да тәкаппар әйел еді.

Қазір ойлаймын: егер қазақ әйелдерінің бүкіл ісмерлігін үйрететін бір институт ашылып, Апам соның басына тұрса, тұтас бір ұрпақты «он саусағы өнер» етіп тәрбиелеп шығар еді. Тірі кезінде ешкім айрықша елеп-ескермеген алтын қолды құдірет иесі болатын.

Шынымды айтсам, бізді ғана емес, ертеректе әкемізді де, оның іні-қарындастарын да асыраған — Апамның теректен ойып жасаған келісі мен ескі астауы еді. Ол келі мен астау әкемнен де үлкен; Апам Алтайдың арғы бетіндегі төркінінен ала келген аса қымбат дүниелері болатын.

Қараша туа темір пешке отты маздатып жағып, пештің жыртығынан жарық саулағанда, ала көлеңкелі қоңыр үйде отырып Апамның әңгімесін тыңдайтынбыз. Тек сол мезеттерде ғана Апамның ішкі әлемі ақтарылғандай, сөзінің ар жағынан тағдырдың салмағы сезілетін.

Қараша туа от маздатып, қарағайдың шайырын жалмаң-жалмаң шайнап, екі бүйірі мен жон арқасы нарттай қызған темір пешке шырт-шырт түкіріп, шыжылдатып отырған балалардың ортасында Апам қарқарадай қасқайып отыратын. Сонда менің қап-қара болып тілім-тілім жарылған аяғыма қаймақ жағатын.

Қаймақ тигенде удай ашып, шыбын жаным шырқырайтын. Бірақ сол ауырсынудың өзі — Апамның аялы алақаны барда, үйдің жылуы барда — бір тәтті естелік сияқты.

Немерелері қаздың балапанындай алқа-қотан жайғасқанда, қылаулаған алғашқы қармен бірге Апамның әңгімесі де ағыл-тегіл төгілетін. Оның ақылы жүздеген ұстаздан артық, тәрбие деген ұғымның асқаралы үлгісі екенін ол кезде қайдан білейік?

Дүниеде Апамның қойнынан аңқитын әжелік иістен жағымды не бар? Пешке қарып жеген картоптан дәмді не бар? Қас қарая малды жайғап келіп, Апамның айналасында тырайып жатып әңгімесін тыңдағаннан қымбат сәт табыла ма?

Апам — Алтайдың арғы бетіндегі Керей елінің қызы. Әкесі аса бай, текті тұқымның тұяғы болған. Апам еркелеп өскен жалғыз қыз екен. Он беске толғанда іргелес байдың ұлына ұзатылыпты.

Бір күні тай сойып, қазан көтеріп жатқан шақта, жерошақтағы отты үрлеймін деп жүріп, шылауышына от тиіп, лап етіп жанған. Тар киген, екі жақтауы зерленген кимешек-шылауыш шешілмей, бет-аузы түгел күйіп қалыпты.

Күйеуі де ізгілікті жақсы жігіт болып, алты ай емдетіп, шыбын жанын аман алып қалған. «Жарымжан болып қалды» деп тебіренбей, тату-тәтті өмір сүрген екен. Алайда, бір жылдан соң күйеуі дүниеден қайтып, Апам жесір қалып, төркініне оралады.

Сол тұста Алтайдың теріскей бетіндегі атақты, шешен, сері Дос — біздің атамыз — жар таңдап жүріпті. «Ауылдағының аузы сасық» дегендей, Алтай асып, арғы беттегі Керейден жар іздейді де, күйеуі өліп, бет-аузын күйік шалған Апамды бір түнде атының артына мінгестіріп алып қашып кетеді.

Алдынан шыққан жұрт күліпті. Сонда атамыз: «Ей, Қаратайдың қатын-қыздары, неменеге жетісіп күлесіңдер? Менің келіншегім сендерге “Еліңнің қыздары мынау ма?” деп ернін шығарып отыр», — деп сөз тауыпты.

Қылышын сүйретіп қыс келді. Орман-тоғай, тау-тас аппақ. Апам тігіп берген қызыл тонды, тері қолғабымды, елтірі тұмағымды, ақ пимамды киіп, қол шанамды сүйреп ойнауға шығатынмын. Қол шананың өзін де Апам қайыңнан иіп, шабақ салып жасап берген.

Бір күні әкем келіп: «Ертең Жүністі жіберем, соғымды сойып береді», — деді. Жүніс шал келмеді. Апамның шыдамы таусылғанда: «Жүр, ұлым, өзіміз-ақ соямыз», — деді де, қоңыр сиырды қорадан шығарып, діңгекке байлап, қыл арқанмен аяқтарын іліп-іліп алып, бір-ақ тартып құлатты.

Мен құймышағынан жабыса бергенімде, сиыр шоршып қалғанда мені лақтырып жіберді. «Жолама, мертіктіреді!» — деді Апам. Сосын сиырдың тамағын керіп тастап, жез мойын, мүйіз сап пышақты маған ұстатты. Мен шошып қалдым.

Қолым дірілдеп тұрған. Апам менің кіп-кішкене жұдырығымның сыртын тарамысты саусақтарымен қапсыра ұстап, сиырдың тамағынан орып жіберді. Қып-қызыл қан атқылады. Сосын өзі пышақты жалаңдатып, әп-сәтте терісін сыпырып, бұзып мүшелеп, тұздап, салмаға жайып, түтін салды. Біз шайға отырғанда, сабақтан әпкелерім жүгіріп келді, фермадан Жүніс шал да жетті. Ол ыстық қуырдаққа тойып алып, ауылына қайтты.

Үлкен әпкем Шолпан қоңыр сиырды соғымға сойған жылы қыста күйеуге қашып кетті. Әскерден келген, шофер болып жүрген — Қашыбай шалдың ұлы Әутәліп алып қашқан екен. Әкем-шешем ашуланғанмен, артынан «кетер қыз кетті» деп жасауын дайындауға кірісті.

Жасау дегенде — сырмақ, алаша, көрпе-жастық сияқты үй жабдығы; ол кезде мұның бәрі қолдан тоқылып, қолдан тігілетін. Апам Шолпанның тең-тең жасауын бір айдың ішінде дайындап, шанаға тиеп, мені делбеге отырғызып құдаларға барды.

Құдалар риза болды. Қашыбай шал Апама торқадан көйлек кигізіп, менің қолыма он сом ақша ұстатты. Мен қуанып, оны асық салатын қалтама тығып жібердім де, үйге қарай жүгіріп кеттім.

Сол түні мен Апамның қойнына жатпай, бөлек ұйықтадым. Ішімдегі қулық — «Апам он сомды сұрап алып қояды» деген қорқыныш. Апам ләм демеді: қойныма жат деп те айтпады, ақшаны сұрамады. Сол күннен бастап өзімді «ер жеттім» деп ойладым. Бірақ ол ақша бізді алыстатқандай болды. Бір ай сақтаған қағаз ақша тозып, соңында жоғалып кетті. Әрине, мен Апамнан көрдім. Не деген бекершілік, не деген пендешілік еді...

Шай үстінде Жеңісхан келді: «Апам бұрынғыдай емес, қартайды. Екі тізем бастырмайды. Әйтпесе сарайым сау, тісім бүтін», — деді Апам. Менің есіме оның бес уақыт дәрет алып, намаз оқыған сайын тісін түзбен ысқылайтыны, сексеннен асса да «шаршадым» деп қабақ шытпағаны түсті.

Шын айтамын: Апамның тісі әлі де маржандай еді. Шын айтамын: ол бұл дүниеде бір рет те дәрігерге, бақсы-балгерге қаралмай, сау-саламат ғұмыр кешкен жан болатын.

Тамақ дайындалып, Апам бата берді. Ұзақ оқыды. Батасы қандай мағыналы, қандай мақамды еді. Сол күні мен Апамды дәл бүгінгідей алғаш рет терең танығандай болдым: қадір-қасиеті бұрынғыдан да айқын сезілді.

Ымырт үйірілгенде сыртқа шықтық. Жеңісхан: «Шербекті (араны) әлі күнге дейін Апам қайрайды. Мен егесем, отын кескенде не өтпейді, не секіріп жүреді. Көзі әлі жақсы көреді. Кеше ғана оюлап сырмақ бітірді, түске дейін киіз басты. Тыныш отырмайды. Қолы босаса ауырып қалатындай», — деді.

Мен: «Апам мықты ғой. Апам жүз жасайды», — дедім, жамандыққа қимай.

Ертеңінде таңғы сегізде Жеңісханның үлкен қызы жылап келді: «Апам ауырып жатыр!» Алғашында сене қоймадық. Тек шешем ғана: «Жеңешемнен айырылып қалмайық, кісі шақыртатындай қатты ауырған емес еді», — деп тұра жүгірді.

Бәріміз жеткенде Апам ағаш төсегінде теріс қарап, бүк түсіп жатыр екен. Кеудесі сырылдап, құр-құр етеді. Көзін алайта ашады да, қайта жұмады. Тіл-аузы байланғандай, келгендерді танымаған сыңайлы...