Көкшетау - Қазақстанның солтүстігінде орналасқан тарихи - географиялық аймақ
Көкшетау: табиғат пен тарих тоғысқан өңір
Көкшетау — Қазақстанның солтүстігінде орналасқан тарихи-географиялық аймақ. Ол қазіргі Ақмола облысының солтүстік бөлігін және оған іргелес Солтүстік Қазақстан облысының бірқатар аудандарын қамтиды. Өңірдің өзегінде Көкшетау қыраты жатыр: дәл осы кеңістікте таулы белестер, қарағайлы ормандар, өзен аңғарлары мен көлдер тізбегі бір-бірімен табиғи үйлесім құрайды.
Жер бедері мен су жүйесі
Көкшетау қыраты және таулар
Қырат аумағында шығыстан батысқа қарай созылған тау сілемдері мен жоталар кездеседі. Олардың қатарында Көкше, Жақсы Жалғызтау, Жаман Жалғызтау, Имантау, Жыланды, Сандықтау, Үлкентүкті, Бұқпа, Қошқарбай, Зеренді, сондай-ақ Айыртау мен Сырымбет секілді бедерлі таулар бар.
Белесті жоталар
Орманды алқаптар мен тастақты қыраттар қатар өріліп, көрінісін айрықша етеді.
Тарихи асулар
Шортанды мен Бүркітті асуы өңір бедерінің табиғи өткелдері ретінде белгілі.
Көлдер әлемі
Көкшетау өңірі көлдерге аса бай. Мұнда Үлкен және Кіші Шабақты, Бурабай, Айнакөл, Айдабол, Зеренді, Қопа, Атансор, Майлысор, Мамай, Саумалкөл, Шалқар, Үлкен және Кіші Қоскөл, Жолдыбай, Қалмақкөл, Шағалалытеңіз, Сілетітеңіз, Теке, Үлкен және Кіші Қараой, Қалибек және басқа да көптеген көлдер орналасқан.
Нысан: Бурабай
Бурабай көлінің дәл ортасында әйгілі Жұмбақтас жартасы тұр. Бұл жер табиғи көркемдігімен ғана емес, аңыз-әңгімелерге арқау болған ерекше нышанымен де танымал.
Өзендер және маусымдық өзгеріс
Қыраттың батыс жағымен Есіл өзені ағып өтеді. Өңірдегі көптеген шағын өзендер көктемде қатты тасиды, ал жазға қарай суы тартылады да, кейбірінің арналары кеуіп қалады. Бұл құбылыс жергілікті су режимінің маусымдық сипатын айқын көрсетеді.
Тарихи орындар мен мәдени ландшафт
Тарихи нысандар
- Оқжетпес
- «Жеке батыр»
- Кенесары үңгірі
Өңірдің табиғи тартымдылығы
Көкшетау ұлттық табиғи саябағы, «Бурабай» курорты, «Оқжетпес» және «Щучинск» санаторийлері, «Жеке Батыр», «Голубой Залив» секілді демалыс орындары мен оқушылар лагерьлері аймақтың рекреациялық әлеуетін күшейтеді.
Ежелгі дәуірден хандық кезеңге дейін
Ерте қоныстану және түркі әлемі
Көкшетау өңіріне халық ежелгі заманда-ақ қоныстана бастаған. VI–VIII ғасырларда аймақ Түрік қағандығы құрамында болды. Қағандық ыдырағаннан кейін әр кезеңде қимақ, қыпшақ және өзге де түркі тайпаларының ықпалында дамыды.
Алтын Орда және қазақ халқының қалыптасуы
XIII–XV ғасырларда Алтын Орда дәуірінде түркі тайпаларының өзара ықпалдасуы нәтижесінде біртұтас этникалық қауым — қазіргі қазақ халқының негізі қалыптасты.
Жоңғар қаупі және батырлар ерлігі
XVII ғасырдың орта шенінде пайда болған Жоңғар хандығы қазақ халқына зор қатер төндірді. Көкшетау өлкесінде де жоңғарлармен болған қиян-кескі шайқастарда қазақ батырлары — Бөгембай, Сары, Баян, Қарасай, Ағынтай, Қабанбай, Олжабай және басқа да ерлер асқан ерлік көрсетті.
Абылай хан ордасы
XVIII ғасырдың 40-жылдарынан бастап ордасын Көкшетауға тіккен Абылай хан басқарған Қазақ хандығы бұрынғы күш-қуатын қайта жинады. Ресей, Қытай, Ауған мемлекеттерімен қатар Бұхар, Қоқан, Хиуа хандықтары да Абылай ордасына елшілер жіберіп тұрған.
XIX ғасыр: әкімшілік өзгерістер және ұлт-азаттық қозғалыс
Әулет қонысы және жаңа кезең
Абылай хан қайтыс болғаннан кейін Қазақ хандығының тұтастығы әлсірей бастады. Көкшетау өңірі Абылай хан әулетінің — Уәли, Қасым, Ғұбайдолла және басқа да ұрпақтарының ата қонысына айналды.
Округ, бекініс, қала
1824 жылғы 29 сәуірде Көкшетау сыртқы округі құрылды, ал сол жылдың күзінен бастап округ орталығы ретінде Көкшетау бекінісі салына бастады. 1868 жылы сыртқы округ таратылып, оның орнына Ақмола облысына қарасты Көкшетау уезі құрылды. 1895 жылы бекініске қала мәртебесі берілді.
Кенесары қозғалысының бастау алған өңірі
Абылай ханның немересі Кенесары Қасымұлы бастаған, Қазақ хандығын қайта қалпына келтіруге бағытталған ұлт-азаттық қозғалыстың алғашқы толқыны осы Көкшетау өңірінде бастау алды.
Айғаным қыстауы және Шоқан Уәлиханов
Орта жүз ханы Уәлидің жесірі Айғанымға Сырымбет тауында арнайы қыстау салынды. Дәл осы үйде қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов балалық шағын өткізді.
XX ғасыр: саяси өзгерістер, соғыс және аймақтың қайта құрылуы
Алашорда және Кеңес билігі
1917 жылы Көкшетау уезінде Алашорда үкіметіне қарайтын қазақ комитеті құрылды. 1919 жылғы 12 қарашада Көкшетауда Кеңес билігі орнады. Сол алмағайып кезеңде ел азаттығы үшін күрескен Ә. Досов, С. Сәдуақасов, С. Шәріпов сияқты тұлғалар тарих сахнасына шықты.
1920–1930 жылдар
Бұл кезеңде аймақ елімізбен бірге жаңғыру мен қиындықты қатар өткеріп, әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің ауыртпалығын бастан кешті.
Соғыс жылдарындағы өндіріс
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында КСРО-ның еуропалық бөлігінен көптеген зауыт-фабрика жұмысшыларымен бірге Көкшетау өңіріне көшіріліп әкелініп, осында орналастырылды.
Көкшетау облысының құрылуы
1944 жылғы 16 наурызда орталығы Көкшетау болған Көкшетау облысы құрылды — бұл аймақтың әкімшілік тарихындағы маңызды белес.
Тың игеру: демографиялық және мәдени салдар
1954 жылы басталған тың және тыңайған жерлерді игеру науқаны кезінде Көкшетау облысына Ресей, Украина, Беларусьтен мыңдаған тың игеруші қоныстандырылды. Соның нәтижесінде қазақ ауылдары жаңадан құрылған кеңшарлар құрамына енгізіліп, қазақ мектептері жаппай жабыла бастады.
Экономика, қазба байлық және туризм
Агроөнеркәсіптік өңір
Кеңес дәуірінде Көкшетау Қазақстандағы ірі агроөнеркәсіптік аймақтардың біріне айналды. Дәнді дақылдар өсіру, мал шаруашылығы және өңдеу салалары өңір экономикасының негізгі бағытын айқындады.
Сирек металл қоры
- Уран
- Алмас және қалайы
- Каолин
Демалыс және сауықтыру инфрақұрылымы
Өңірде табиғи-сауықтыру туризмі қалыптасқан: ұлттық парк аумақтары, курорттық көлдер жағалауы, санаторийлер мен демалыс үйлері жыл бойы келушілерді қабылдайды. Бұл Көкшетаудың табиғи ландшафтын сақтаумен қатар, аймақтың әлеуметтік-экономикалық әлеуетін де арттырады.
Әдебиет пен ғылымдағы Көкшетау
Поэзия және проза
Көкшетау өңірінің тарихы мен рухани болмысы Сәкен Сейфуллиннің «Көкшетау» поэмасында, Мағжан Жұмабаевтың «Батыр Баян» шығармасында кең көрініс тапты. Сондай-ақ Сәбит Мұқанов, Жұмағали Саин, Жақан Сыздықов, Еркеш Ибраһим, Сәкен Жүнісов және өзге де қаламгерлер бұл аймаққа қатысты туындылар жазды.
Тарихи зерттеулер
Өңір тарихын ғылыми тұрғыда зерделеуге Манаш Қозыбаев, Жанұзақ Қасымбаев сынды тарихшы-ғалымдардың еңбектері зор үлес қосты.
Өнерпаздар мекені
Көкшетау — қазақ өнерінің талай саңлағы түлеп ұшқан өлке. Бұл өңірде Орынбай, Зілғара, Шөже, Ақан сері, Біржан сал, Балуан Шолақ, Үкілі Ыбырай сияқты белгілі өнерпаздар дүниеге келіп, ұлттық мәдениетке өлшеусіз мұра қалдырды.
Қорытынды ой
Көкшетау — табиғаты көркем, тарихы терең, мәдениеті бай аймақ. Таулар мен көлдер жүйесі, Абылай хан ордасы мен Кенесары қозғалысының ізі, Шоқанның балалық шағы өткен Сырымбет, сондай-ақ әдебиет пен ғылымдағы кең бейнесі өңірдің Қазақстан тарихындағы орнын айқындайды.