бұратана
Ағартушылық бастама және қоғамдық қызмет
Ол христиан дінін қабылдаған «бұратана» халықтардың балалары үшін 1863 жылы өз қаражатымен мектеп ашып, әр ұлттың өз тілінде білім алуына мүмкіндік жасады. Аудармашылық жұмысын да қоғамдық негізде жүргізді.
Н. И. Ильминскийдің оқыту жүйесі Ресей халықтарының оқу-ағарту ісіне ықпал етті. Орыс оқымыстылары оны ғалым, орыс халқына шын берілген ағартушы-ұйымдастырушы, сондай-ақ шығыс халықтарының тілі мен табиғатын терең білетін маман ретінде құрметтеді; оның ұсыныстары мен пікірлеріне айрықша мән берді.
Қазандағы мұғалімдер семинариясы
Н. И. Ильминскийдің ұсынысы бойынша Қазан қаласында мұғалімдер даярлайтын семинария ашу мәселесі 1872 жылы шешіліп, сол жылғы 27 наурызда оқу орнының «Ережесі» қабылданды.
Ол 1872 жылдың 19 тамызында семинария директоры болып бекітіліп, «біржола халық ағарту ісі мен халықтар достығын нығайтуға ауысты». Бұл міндетті өмірінің соңғы күндеріне дейін атқарды.
1872 жылдың 26 қазанында Қазан мұғалімдер семинариясы ашылды. Семинарияның «Ережесінде» бұл оқу орнында барлық ұлт өкілдерінің оқи алатыны, олардың діни сенімі ескерілмейтіні көрсетілді.
Торғай мектептеріне алғашқы мұғалімдер
Тұңғыш екі класты орыс-қазақ училищелеріне Қазаннан татар мұғалімдері жіберілді. Мұндағы ой — татар тілі қазақ тіліне жақын, сондықтан олар жергілікті тілді тез үйренеді деген тұжырым болатын. Бұл мұғалімдердің бәрі семинарияны бітірген, тапсырылған іске адал, ынталы әрі білімді азаматтар еді.
Торғай мектептеріндегі алғашқы мұғалімдер:
- С. М. Меркурьев
- И. Г. Григорьев
- С. Д. Данилов
- А. А. Мазохин
- И. С. Спиридонов
- тағы басқалар
Н. И. Ильминский енгізген оқу жүйесін өз кезінде сынаушылар көп болғанымен, ол өміршең болып шықты және аз халықтардың көңілінен шықты.
Марапат, соңғы еңбек және өмірінің аяқталуы
Ғылыми мәртебе
1881 жылы Н. И. Ильминский Ресей Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі болып сайланды.
Ең соңғы еңбек
Оның ең соңғы еңбегі — «Ыбырай Алтынсарин туралы естеліктер».
Денсаулығының нашарлауына байланысты естеліктің соңғы беттерін 1891 жылдың 23–29 қазан күндері семинарияның әзірлік бөлімінің мұғалімі К. К. Кондратаевқа ауызша айтып жаздырды. Бұл — Николай Ивановичтің өмірінің соңғы, аса ауыр кезеңдерінің бірі еді; әсіресе дем алуы қиындаған шақ болатын.
1891 жылдың шілде айында ол денсаулығы сыр бергеніне қарамастан Санкт-Петербургке барып қайтты. Бұл сапар астанамен, таныс-жолдастарымен және дос адамдарымен қоштасу іспетті әсер қалдырды.
Директорлықты тапсыру
1891 жылдың күзінде ол бір тұрып, бір жатып жүріп міндетті әкімшілік жұмыстарын атқара берді, қолы қалт етсе ғылыми еңбектерін реттеді. Енді сауығудың жолы жоқ екенін сезген Н. И. Ильминский Қазан оқу округі басшыларымен келісіп, 29 жыл бойы үздіксіз атқарған семинария директорлығын шәкірті әрі досы Н. А. Бобровскийге тапсырды.
Қайтыс болуы
Асқынған әрі ұзаққа созылған ауыр науқастың салдарынан Н. И. Ильминский 1891 жылы 27 желтоқсанда, таңғы 9-дан 15 минут кеткенде, өз үйінде — отбасы мүшелері, әріптестері мен шәкірттерінің ортасында — сабырлылығын жоғалтпастан дүниеден өтті.
1891 жылдың 30 желтоқсанында, түстен кейінгі 3-тен 15 минут кеткенде, Н. И. Ильминскийдің денесі салынған табыт Куртинск қауымының шіркеу қоңырауының үнімен, орыстың оң жағынан қазылған лақытқа түсірілді. Жиналған халықтың қарасы қалың болды.
Н. И. Ильминскийдің өз ұрпағы болмады. Дегенмен ол отбасында үлгі көрсетті, достарының арасынан жетім қалған балаларды өз тәрбиесіне алып, оқытып, жетілдіріп, өмірге бейімдеді.
Тіл, әліпби және оқулық жасауға қосқан үлесі
Н. И. Ильминский Қазан өңіріндегі оқу-ағарту ісіне елеулі үлес қосты. Ол мектептерде сабақтың ана тілінде жүргізілуін және сол тілде оқулықтар болуын ұсынды, бұл мәселелердің шешілуіне тікелей араласты.
Негізгі ұстаным
Оқыту үдерісін ана тілінде жүргізу
Оқулық саясаты
Ана тіліндегі оқулықтарды әзірлеу
Графика
Араб жазуы орнына орыс графикасын қолдану
Араб әліпбиінің орнына орыс графикасын пайдаланып, қазақ тілінде оқулық-сөздік жасады. Сондай-ақ қазақ тілінің фонетикасы мен грамматикалық құрылысы жөнінде тұңғыш мәлімет берді.
«Шындықты айтпауға болмайды. Алтынсарин менің көпсөзділігіме асқан төзімділік білдіруші еді. Аса сүйкімді жігіт Алтынсарин менің отбасымның тұрақты әрі қадірлі қонағына айналды».
Ыбырай Алтынсаринмен байланыс және ортақ іс
Ыбырай Алтынсариннің орыс тілін толық меңгеруіне Н. И. Ильминский мен оның отбасының көмегі тиді. Орыс тілін жетік игеру үшін, Ыбырай талай түн бойы Ильминскийдің үйінде көркем шығармаларды дауыстап оқып, қате айтқан сөздерін түзеттіріп отырған.
«Қазақ хрестоматиясы» және орыс графикасы
XIX ғасырдың соңғы жылдарында ресми қызметте болған қазақ интеллигенциясы да, Алтынсарин шығармашылығын зерттеген кеңестік ғалым-жазушылар да «Қазақ хрестоматиясын» орыс графикасымен жазылған алғашқы кітап ретінде атап өтті.
Архив құжаттарына жүгінсек, қазақ жазбасына орыс графикасын енгізу идеясын алғаш орыс оқымыстылары ұсынғанға ұқсайды. Олар қазақтарды татар ықпалынан тезірек шығару, қазақ тілін шағатай дәстүрінен алыстату жолында орыс графикасын қолданудың маңызы зор деп санаған.
Н. И. Ильминский естелігінде 1870 жылдан бастап екеуінің арасында қазақ тіліне арналған әліпби құрастыру және басқа тілдердегі оқулықтарды қазақ тіліне аудару жолдары туралы пікір алмасу мақсатында хат жазысу басталғанын айтады. Ақырында, Ыбырай 1879 жылы орыс әліпбиі негізінде «Қазақ хрестоматиясы» атты оқулықты жазып, бастырып шығарды.
1861 және 1874 жылдары басылып шыққан «Самоучитель» нұсқаларын Ыбырай Алтынсарин өзі ұйымдастырып ашқан, сабақ берген мектептерінде кеңінен пайдаланып, жоғары бағалады.
Үзілмеген хат-хабар
Ыбырай Алтынсарин Н. И. Ильминскиймен 1860 жылдың мамыр айынан 1876 жылдың 7 қыркүйегіне дейін жүздесіп, кездескен жоқ. Алайда олардың арасы суымады: жиі хат жазысып тұрды, бірін-бірі аңсап, сағынып отырды. Ыбырай жазған әрбір хат өз алдына жеке бір шығарма іспетті болатын.