... - Табыс қалай
Қорым басындағы әңгіме: кірпіш, лай, ереже және өмірдің өз ырғағы
Қорымда жұмыс қызады: біреу кірпіш тасиды, біреу ерітінді (раствор) илейді, біреу өлшеуін айтып, біреу «асықпай, дұрыстап» деп жөн сілтейді. Бірақ бұл — жай ғана құрылыс емес. «Бұл атаның мәңгілік мекені» деген сөз әр қимылға салмақ қосады.
Жұмыстың өз заңы: асықпай істеу — құрмет
«Фундаменттен кетіп тұрғанын көрмейсің бе?» деп біреуі ұрыса сөйлейді. Екіншісі «қалған қатарлармен түзеледі» деп жұбатады. Үшіншісі «жарты күрек сарыбалшық қосыңдар, ерітінді кіріксін» деп нақтылап береді.
Әңгіме арасында қарапайым нәрселердің өзі маңызды болып шығады: кірпіштің түрі, қатардың түзуі, ерітіндінің қоюлығы, тақтаның өлшемі, көлденең белдеудің қай жерде жабылатыны. Бір қарағанда ұсақ-түйек сияқты. Бірақ «мәңгілік мекенге» келгенде ұсақ дүние болмайды.
Ат қоюдың өзі — мінез
«Ноха, Доха, Баха, Бека» — біреудің аузынан түспейтін қысқартылған аттар. Бұл да бір тіршілік мінезі: сөйлегенде жеңіл, бұйырғанда қысқа. Ал қарсы жаққа ол «аттарын дұрыс айтсаң авторитетің түсе ме?» дегендей түрпідей тиеді.
Бірақ қысқарту — тек еркелету емес, кейде шаршаған адамның тіліне түскен әдет. «Нұрмұхамбет, Дөненбай, Бақберді деп неше рет айтсам тілім жауыр болмай ма?» дейді бірі. Әңгіме әзілмен өріледі, ал астарында — күнделікті еңбектің қажуы бар.
«Творчество» мен «тәртіп»: өнер адамы туралы қатаң сөз
Тас қашайтын «художник» туралы сөз шығады. Біреуі «профессионал» деп мақтайды, екіншісі «ішіңкіреп кеткен» деп қынжылады. Үшіншісі тіпті «творчество емес, маскүнемдік қой» деп кесіп айтады.
Мұнда бір ғана адам емес, тұтас бір құбылыс туралы өкініш бар: қабілет пен әлсіздік қатар жүретін сәттер. «Ішпесе басы ауырып, жұмыс істемейді» деген сөз — күлкілі де, ауыр да естіледі.
Қызыл кірпіш пе, силикат па: материалдан басталған үлкен сұрақ
Біреу бұрынғы қорымдардың көбінің қызыл кірпіштен, кейінгілерінің силикаттан екенін байқайды. Сұрағы қарапайым: қайсысы мықты? Жауабы одан да қарапайым: «Әркім қолына түскенінен салады».
Бірақ осы жерден әңгіменің бағыты өзгеріп кетеді: мода, уақыттың талабы, бәсеке. Ескерткіштерге қарап-ақ қай кезең екенін шамалауға болады дейді олар. Қымбат, сәнді, ірі — бүгінгінің белгісі. Бұрынғысы — қарапайым.
Қарапайымдық пен даңғазалық: діни өлшем мен елдік әдеттің қайшылығы
«Адамды Алла топырақтан жаратты, топырақ болып тынуы керек» деген сөз айтылады. Яғни зиратты асыра қымбат тас, темір, бетонмен сәндеудің дұрыстығы күмән тудырады.
Ертеде осы өңірде бір молда ата болып, солай уағыз айтқанын еске алады. Ел «құран сөзі» деп бас изейді, бірақ артынан «елдің істегенін істейді». Тіпті әлгі молданың өзі басын шымнан үйлеуді тапсырыпты дейді. Ал кейін жас имам әкесіне күмбез орнатыпты. Осыдан-ақ мәселенің біржақты емес екенін ұғасың.
«Бұрын әр жердің өз заңы бар сияқты еді, қазір бір жердің өзінде әркім ойына келгенін істейді» деген түйін — бүгінгі уақыттың мінезі сияқты.
Ел ішінде өмір сүрудің «ережесі»
Біреудің аузынан «көптен бөлінбе, елдің алдына шықпа, артына қалма» деген кеңес шығады. Бір жағынан — қалжың. Бір жағынан — тобырдың ішінде аман жүрудің философиясы.
Қайғы үстінде де, шаруа үстінде де адамдар бір-бірін осылай «тәртіппен» ұстап, шетке шығармайды. Кейде бұл — қамқорлық. Кейде — ішкі қорқыныштан туған сақтық.
Адамды аттандырудың ауырлығы: күлкі аралас шындық
«Өткен адамды аттандыру — қиынның қиыны» деген сөз бекер емес. Бірі мақалға сүйенеді: бардың малын шашу, жоқтың абыройын ашу… Қайғы мен шығын қатар жүретінін бәрі біледі, бірақ айтуға бәрі бірдей батпайды.
Сол кезде Әлімбек туралы әңгіме айтылады: әкесі өлгенде «он баласы болса — он жақты» кетіп, ауырлықтың көбі өзіне түскені, жетісі-қырқы-жылдығы, басын көтеру, тас қою — бәрі шығын. Есептей келе «әкем өлмей-ақ қойғаны дұрыс еді» депті-мыс.
Тыңдағандар бірде күледі, бірде жақтырмайды, бірде «Мюнхаузен ғой» деп шорт кеседі. Бірақ күлкінің астында — қоғамның шындығы: жауапкершілік бөлінбей қалған жерде, салмақ бір адамның иығына үйіледі.
Ең соңғы деталь: айды қалай қоямыз?
Кірпіштің соңғысы қойылғанда ең үлкен сұрақ шығады: ай белгісі қалай тұруы керек? Біреуі «бет жағы құбылаға қараса болды» дейді. Екіншісі кейбір айлардың сырттай «С» тәрізді, кейбірінің керісінше екенін байқап, «қайсысы дұрыс?» деп кідіріп қалады.
Ақыры бәрі «білмейтін нәрсені білетін» Байатаны күтеді. Ол да ойланып барып, шешім айтады: «атамыз сексеннен асты, тоқсанға таяды, өмірі толды — ай кеміген кезде С сияқты болады, адам өмірі де солай». «Молдадан естідің бе?» десе, «жоқ, өзім ойладым» дейді.
Бұл жауаптың дәлдігі маңызды ма, әлде мәні маңызды ма — оны ешкім талдап жатпайды. Ең бастысы: дау тоқтайды, іс бітеді, белгі орнығады.
Аяқталу: құралды жинау, жуыну, дұға
«Материалдарды бір жерге жинаңдар, жетпеген кісілер пайдаланар» дейді біреуі. Бұл — қорымдағы үнсіз ынтымақ: өзіңе керек емес қалдық ертең біреудің жұмысын жеңілдетуі мүмкін.
Сосын бәрі жуынады, дұға бағыштайды. Әңгіме күлкіден басталып, кеңеске, ұрысқа, философияға ауысып, соңында тыныштыққа келеді.
«Жатқан жері жайлы болсын» деген тілек — сол күнгі ең анық, ең ортақ сөйлем. Артық сөз де жоқ. Қайту ғана бар.