Тәбеттің бұзылыстары
Ас қорыту бұзылыстарының этиологиясы
Ас қорыту бұзылыстары көпфакторлы құбылыс. Олар қоректену тәртібінен бастап, жұқпалы агенттер, химиялық әсерлер, сәулелену, өспелік үдерістер және психоэмоциялық жүктемелерге дейінгі түрлі себептердің ықпалынан дамуы мүмкін.
Ескерту
Ас қорыту жолдарының аурулары жиі түрде тәбеттің бұзылыстарына әкеледі.
1) Қоректенудің бұзылыстары
- Тамақтанудың қалыпты тәртібінің бұзылуы
- Ұзақ уақыт аш жүру
- Сапасыз тағам, құрғақ тамақ немесе тым ащы тағамды қабылдау
2) Жұқпалы қоздырғыштардың түсуі
- Іш сүзегі, дизентерия, тырысқақ және тағамдық уытты жұқпалар
- Қарынның созылмалы қабынуында Helicobacter pylori маңызды рөл атқарады: ол қарын қақпашысы аймағындағы шырышты қабық эпителийінде көбейіп, қабынуды қолдайды.
3) Химиялық және уытты әсерлер
- Ауыр металдар, салицилаттар, алкоголь, никотин
- Өсімдік уыттары, соның ішінде саңырауқұлақ уыттары
4–7) Басқа себептер
- Иондағыш сәулелердің әсері (сәулелік ауру)
- Өспелердің дамуы
- Стресс, ауыр жан-дүниелік күйзелістер, жағымсыз эмоциялар
- Жас балаларда аллергиялық серпілістер және ас қорыту жолдарының даму ақаулары
Тәбеттің бұзылыстары
Тәбет деген не?
Тәбет — қарын ашу сезімінен бөлек, ерекше сезім. Ол адамның белгілі бір тағамға аңсары ауғанын білдіреді. Тәбет, әдетте, тамақ қабылдаудың алғашқы минуттарында, әсіресе күткен тағамның иісіне, түріне және тамақтанатын ортаның эстетикалық жағдайына байланысты пайда болады.
Тәбеттің ашылуы ас қорыту жолдарының сөл бөлуін және қимылдық (моторлық) қызметін белсендіреді.
1) Тәбеттің көтерілуі — гиперорексия
Тәбеттің көтерілуін гиперорексия деп атайды (грек. hyper — жоғары, orexis — тәбет). Осыған байланысты адам мен жануарларда ашқарақтық немесе полифагия (грек. poly — көп, phagein — жеу) байқалуы мүмкін.
Тәбеттің көтерілуінің ең ауыр түрі — булимия (лат. bus — өгіз, limos — аштық), яғни мешкейлік.
Кездесетін жағдайлар
- Ми аурулары және невроздар
- Эндокриндік бұзылыстар: тиреотоксикоз, қантты диабет, инсулинома
- Асқазанның кардиалдық бөлігін хирургиялық алып тастаудан кейін
Салдары
- Семіру
- Зат алмасудың бұзылыстары
- Қантты диабет, атеросклероз
- Артериялық гипертензия
2) Тәбеттің азаюы немесе болмауы — гипорексия, анорексия
Тәбеттің азаюын гипорексия, ал тәбеттің мүлде болмауын анорексия деп атайды (грек. an — жоққа шығару, orexis — тәбет).
Кездесетін жағдайлар
- Ас қорыту жолдарының қабынулары
- Уыттану және дене қызуының көтерілуімен өтетін жұқпалы аурулар
- Өспелер
- Кейбір эндокриндік без аурулары
- Ми қызметінің бұзылыстары және жағымсыз эмоциялар
Салдары
- Ұзаққа созылса — жүдеу
- Зат алмасудың бұзылыстары
3) Бұрмаланған тәбет — парорексия
Бұрмаланған тәбет парорексия деп аталады (грек. para — ауытқыған, orexis — тәбет). Бұл жағдайда адам жеуге жарамайтын заттарды (бор, топырақ, көмір және т.б.) жеуі мүмкін.
Парорексия кейбір психикалық бұзылыстарда, сондай-ақ темір тапшылығы бар жүкті әйелдерде және жас балаларда кездесуі мүмкін (мысалы, борды немесе әк қоспаларын жеу).
Ой түйін
Ас қорыту бұзылыстарының себептері — кең ауқымды: тамақтану қателіктері, жұқпалар, химиялық және сәулелік әсерлер, өспелер және стресс. Бұл үдерістер тәбеттің өзгерістерін жиі қатар алып жүреді; ал тәбет бұзылыстарының түрлерін дұрыс ажырату жағдайдың ықтимал себебін бағалауға көмектеседі.