Зағипа Ғалымға қарап
Үй ішіндегі от басы әңгімесі әр дәуірде әрқилы. Қазақтың кедей шаруасының революцияға дейінгі күнкөрісі мен кейінгі колхоз өміріндегі өзгеріс — ең алдымен сол үйдегі сөзден, талаптан, ұят пен жауапкершіліктен байқалады.
Бұл — Әбділ, Зағипа және Сәлімнің шағын отбасы арқылы көрсетілетін үлкен өзгерістің тарихы: кедейліктен — тәртіпке, жеке бастың күйбеңінен — көпшілік мүддесіне, ескі дағдыдан — жаңа өмірге.
Революцияға дейін: күнкөрістің ауыр есебі
Наурыз келіп, жер жібіп, жаңа жыл басталғанда, Әбділ үй ішін от басына жинап алып, тіршіліктің жайын тарқататын.
Ол Зағипаға: «Итбайдың сиырын сау. Артылған іркіт болса, үйге әкел» — деп тапсырма беретін.
Ал Сәлімге: «Итбайдың қозысын бақ. Бір жылғы табан ақы, маңдай тер үшін түк бермеді. Бәрібір сабап бақтырады» — дейтін.
Негізгі түйін
Ол кездегі әңгіме — еңбек пен қорлықтың арасына қысылған тіршілік. Еңбектің өтеуі жоқ, адам қадірі төмен, болашақ көмескі.
Коллективтендіруден кейін: тәртіп пен ортақ міндет
Арада он жыл өткен соң, от басындағы сөз де өзгерді. Бұл жолы Зағипа ойда жоқта қаладағы кіші баласының үйіне баруға жиналады. Үйге кірген Әбділден: «Маған ат ерттеп бер» — деп қайта-қайта талап етеді.
Бұрын әйелінің бетін қайырмайтын Әбділ бұл жолы шыдамсыздана сөйлейді: істеп жүрген жұмысың қайда, көпшілік тапсырған іс қайда? Ферма меңгерушісіне айтпай кету — ұят емес пе? Оның үстіне колхоз жылқысы өрісте.
Бірақ Зағипа да райынан қайтпайды: «Мен болмасам, сепаратор тоқтап қала ма? Басқа да адам бар. Сүтті тартып, майды колхоз қамбасына өткізіп жүрміз ғой» — дейді.
Әбділ болса, мәселені жеке ренішке емес, салдарға әкеліп тірейді: «Ешкімге айтпай кетсең, орныңа адам белгіленбейді. Ертең сүт тартылмай қалады. Бұл — мемлекетке өткізілетін майдың азаюына әсер етеді» — деп түсіндіреді.
Мұндағы қайшылық
Зағипа — өз еркін алға тартса, Әбділ — ортақ тәртіп пен жауапкершілікті қорғайды. Екеуінің тартысы — жаңа өмірдің өлшемі қандай болуы керегін айқындайды.
Қалаға бару: ескі сән мен жаңа орта
Жаздың аптап күні. Зағипа басына кимешек киіп, сыртынан күндік орап алған. Оның күндігі де жарасымсыз: шаршылап тігілген кездемені қайта-қайта орап, төбесін «сиыр мүйіздендіріп» қойғандай.
Сәлім еріксіз күліп, шешесінен қайда бара жатқанын сұрайды. «Қалаға, Ғалымның үйіне қыдырамын», — дейді анасы. Сәлім ыстықта мұнша қалың оранудың орнына жалаң шәлі салуды ұсынады. Бірақ шешесі: «Қыдырғанда кимешек киіп, күндік орамасаң, сәні келмейді», — деп көнбейді.
Қалаға келген соң, Зағипа өз қатарлы әйелдердің басынан ондай кимешек пен жаулықты көрмейді. Содан өзі де ерсіленіп, келініне шәлі сатып әпереді.
Ескі дағдының үнсіз шегінуі
Бұл — бір сәттік ұялу емес, ортаның өзгергенін мойындау. Көз үйренген «сән» жаңа өмірде жараспай қалады да, адам өзі-ақ түзеле бастайды.
Театр сабағы: жалқаудың бейнесі және ұяттың оянуы
Кешке қарай Зағипа қалада көргендерін ұлына асыра айтып, кей жерін өңін айналдырып жеткізеді, тіпті айтылмаған сөздерді де қосып жібереді. Ертеңінде Ғалым шешесін театрға апарады.
Театрдан Зағипа колхоздағы бір жалқаудың оғаш мінезін көреді: жұмыстың қауырт кезінде қыдырып кеткен адам. Сол сәтте Әбділдің «қауырт кезде қыдырма» деген сөзі ойына қайта оралады.
Зағипа ұлына қарап: «Қыдырған жаман емес пе, балам?» — дейді.
Ұлы: «Әрине, жаман. Ауылыңызда мына жалқауға ұқсайтын адам бар ма?» — деп сұрағанда, Зағипа үндемей қалады.
Сол үнсіздік — жауаптың өзі еді. Зағипа ертеңіне-ақ колхозға қайтып келеді. Ең қиыны — қыдырғанының өзі емес, айтпай кетіп қалғаны. Енді фермаға барғанда не дерін ойлап қысылып, Әбділден ақыл сұрайды.
Әбділдің суық жауабы
«Өз еркің өзіңде, өзің біл…» — дейді ол. Бұл сөз Зағипаның өз сөзін өзіне қайтарғандай болып тиіп, намысына тиеді. Өйткені еркіндік те жауапкершілікпен өлшенетінін ол енді ғана анық сезген еді.
Тұрмысқа жаңалық кіруі: пальто мен патефон
Жыл аяғына таман, шай үстінде Сәлім табысын есептеп, еңбеккүннен алған ақшасының бір бөлігіне драп пальто мен патефон сатып алатынын айтады.
Шешесі бұған қарсы уәж айтады: «Драп пальто не керек? Тоқтышақтың терісін киіп жүре бер. Жылы да, төзімді. Патефонға шығаратын ақшаңа ақ құйрық шай ал. Құрттан бір тістеп, терлеп-тепшіп ішсең — соның өзі ғанибет емес пе?»
Бірақ Сәлім алған бетінен қайтпайды: жыл аяғында екеуін де сатып алады. Бұл — отбасы тұрмысындағы талғамның, мүмкіндік пен арманның кеңейгенін білдіретін белгі.
Он екі жылдан кейін: адам да, өлшем де өзгереді
Соңғы әңгімеден бері он екі жыл өтеді. Бұл әулет талай өзгерісті бастан кешіреді. Зағипа жергілікті кеңестің депутаттығына екі рет сайланады.
Кимешек туралы әзіл — бұрынғы сөздің жаңғырығы
Кезекті сессияға бара жатқанында Сәлім шешесінің баяғы сөзін есіне салып: «Апа, кимешек киіп, күндік орамайсыз ба?» — дейді.
Зағипа: «Жоқ, құлағым дүңгірлеп, естімей қалады» — деп жауап береді.
Сәлім тағы қағытып: «Өйтпесеңіз сәніңіз келмейді ғой» — дегенде, шешесі қысқа қайырады: «Ондай сәнді қойдық қой».
Бұл диалогта реніш жоқ — тек уақыттың өз үкімі бар. Бір кездегі «сән» енді қажет емес; қоғаммен бірге сана да жаңарған.
Қорытынды: отбасы қуанышы — колхоз қуанышымен қабат
Сессиядан қайтқан соң, Әбділ қарттың үй іші жылдық еңбегіне қорытынды жасайды. Жамбыл атындағы «миллионер» колхоз мүшелері заттай да, ақшалай да мол үлес алатын болады.
Ең үлкен жаңалық — Сәлімге егіннен мол өнім жинағаны үшін Социалистік Еңбек Ері атағы беріледі. Бұл қуаныш — бір адамның жетістігі ғана емес, бір жылдық ортақ еңбектің нәтижесі.
Колхоз қуанышын өз үйінің қуанышы деп білетін Зағипа жаңа әңгімені былай бастайды: жаңа жыл сағаты соққанда колхоз салған электр станциясы іске қосылады. Су электр станциясының қуаты ферма жұмысын механикаландыруға жұмсалады. Ол енді радиола сатып алып, станция іске қосылған күні ән-күй тыңдауды армандайды; механикаландыру құрметіне үйде той өткізбек.
Бұрынғы сөздің орнына — жаңа мүмкіндік
Сәлім анасына бұрынғы сөзін қайтарады: «Еңбеккүнге алған ақшаңызға ақ құйрық шай алып, терлеп-тепшіп ішіп отырмайсыз ба?»
Зағипа күліп: «Қажет десем, бір жылдық табысыммен бірнеше центнер шай да аламын. Ал маған жаңа жылда сайрап тұратын радиола керек. Баяғы сөздерімді ұмытсаң да болады: шешең ол әдеттен әлдеқашан арылған», — дейді.
Қазіргі отбасындағы әңгіменің түрі — осы. Қандай өзгеріс десеңізші. 1953