Қарлығаш сонда
Жыланның өкпесі және билікке құмарлық
Күндердің бір күні Жылан жер жүзіндегі жанды да жансызға арызын айтады: «Мені Тәңірім сендердің бәріңнен кем жаратыпты» дейді ол. Аяқ-қолы жоқ, басын көтере алмай жер бауырлап қалғанын, не жеп, не қоярын білмейтінін айтып налиды. Басқалардың тілі бір бүтін болса, өзінің тілі айыр екенін де қоса кетеді. «Жанды мен жансыздың ішіндегі ең сорлысы мен екенмін» деп, екі көзінен қанды жас сорғалатып, егіле жылайды.
Жанашырлықтан туған шешім
Жанды-жансыздың бәрі Жыланға аяныш білдіріп, өкпесін орынды көреді. «Қара қылды қақ жарған, ақ жүрек ақылшымыз болар» десіп, оны өздеріне патша етіп сайлайды.
Билік күшейген сайын тілек те өзгереді
Жыл артынан жыл, күн артынан күн өтеді. Бір күні Жылан өз-өзінен: «Бүкіл әлемге патша болып, барлық билікті өз қолыма алсам» деп қиялдайды. Көзге көрінгенді қанағат етпей, дүниедегі ең тәтті қанды жегісі келеді.
Тәттіні іздеу: Шіркей мен Масаға тапсырма
Қан дәмін айыра алатындарды шақыртады. Қос қанатын делдитіп, аяқтарын шілтитіп, қуарып жүрген Шіркей де, тұмсығын едірейтіп жүрген Маса да келеді. Жылан олардың ішінен екеуіне бұйрық береді:
- Жер жүзін аралап, өсімдіктің дәмін татып көру.
- Жанды-жансыздың қанын сорып, дәмін салыстыру.
- Қаттыдан — тастың, жұмсақтан — топырақтың да дәмін тату.
«Дүниедегі ең тәтті зат бұдан былай менің тамағым болсын» деп, уақыт кесіп, екеуін әлемді шарлатуға жібереді.
Мерзім жақындағанда: әлсіздік пен ептілік
Күн артынан күн өтіп, патшаның кескен мерзімі де таяйды. Шіркей әлсіздігінен жел тұрса шөптің түбіне тығылып, тымықта ғана ыңылдап жүрген болып, кешігіп қалады. Ал Маса өсімдік пен жандылардың ішіндегі ең тәттісін біліп алып, патшасына қарай әуелей ұшады.
Қарлығаштың айласы
Жолда Масаның алдынан Қарлығаш шығады. «Патшамызға ең тәтті тамақ іздеп кетті деп естіп едік, таптың ба?» деп сұрайды. Маса Қарлығашты менсінбей, жауап қатпай зулап өте шығады.
Сонда Қарлығаш мақтап, сыр тартуға көшеді: Масаның ептілігін, тайынбайтын бірбеттілігін дәріптеп, қанаттыларға үлгі етемін дейді. Мақтауға мастанған Маса ақыры сырын ашып: «Патшамызға лайық ең тәтті тамақ — адам қаны» деп қоя салады.
Адам сияқты ақылды жанды «домаланған сілімтік жарымжанға» жем қылмаудың амалын ойлаған Қарлығаш: «Тәтті қанды тапқанның тіліне алтын мөр түседі» деп алдап, Масадан тілін көрсетуін сұрайды. Есі шыққан Маса тілін шығара бергенде, Қарлығаш шап беріп тілін жұлып алады.
Сарайдағы бұрмалау
Тілі жоқ Маса ызылдап, бірдеңе айтпақ болып Жыланға жетеді, бірақ ештеңе түсіндіре алмайды. Жылан төңірегіндегілерге қарап: «Мұның тілі түсіп қалған ба, әлде жынданған ба? Не деп тұрғанын түсінгендерің бар ма?» дейді.
Қарлығаш болса: «Өте түсінікті, патшам!» деп сөзді іліп әкетеді де, Масаның атынан: «Бүкіл әлемді араладым, бірақ топырақтан басқа ештеңе таппадым» деп жеткізеді. Құлағы сау Маса мұны естігенде, жаны шығып кете жаздайды: ызылдап келіп, Қарлығашқа тиіседі, ақыры Жыланның алдына жылап барып жығылады.
Қуғын және салдары
Жылан болған жайды сезіп: «Мұның тіліне пәле қылған сен екенсің ғой!» деп Қарлығашқа атылады. Қарлығаш ұша жөнеледі, ал Жылан оның тек құйрығын ғана тістеп үлгереді. Содан бері Қарлығаштың құйрығы кем, екі айыр болып қалады.
Жылан болса топырақ жалап күн көреді, ал Маса тілі жоқ болғандықтан тек ызылдап қалады. Адамдар жыланды көрсе өлтіріп, басын езіп тастайтын болады. Қарлығаш жыланнан қауіп көріп, адамды дос тұтып, үйдің төбесіне ұя салуды әдетке айналдырады.
Ой түйін
Бұл хикая жанашырлықтан туған биліктің қалайша құмарлыққа, ашкөздікке ұласатынын, ал бір ауыз сөздің салдары тұтас тіршілікке із қалдыратынын аңғартады.