Қыран баба, өзің қолдай гөр
Өкінішке толы тірлік
Ертеде Айдарбек деген кедей өмір сүріпті. Кедейлігі сондай — ғұмыр бойы табағы майланып көрмеген, тақымы атқа тимеген, нағыз сіңірі шыққан жан екен. Оның қараша үйіне кіріп-шығып сырласатын, мұңдасатын жалғыз-ақ адам болыпты: жан жары Қатша.
Қыстың ұзақ, жаздың қысқа түндерінде Айдарбек: «Құдай бізді өмірден баз кешіп, ұрпақсыз өтуге жазған шығар…» — деп мұңын шақыратын. Сонда Қатша әрдайым: «Олай демеңіз, отағасы. Құдай қаласа, біздің де қуанышты күндеріміз болады. Біз де ел қатарлы сәби сүйіп, шаттыққа бөленерміз», — деп жұбататын.
Негізгі аңсар
Жоқшылықтан да ауыр нәрсе — үміттің жыл өткен сайын алыстап бара жатқандай көрінуі.
Ақкөлге қарай жол
Бір күні Айдарбек қармағы мен садағын алып, өзін сан жыл асырап келген Ақкөлге қарай беттейді. «Сәті түссе, балық аулап, құс атып қайтамын», — дейді ішінен. Сол сәтте кенет әлдекімнің: «Ай-дар-беек, Ай-дар-беек!» — деп шақырған даусы естіледі.
Дауыс қалың қарағанның арасынан шығып тұрғандай. Айдарбек жақындап барса, қызыл шақа бүркіттің балапаны тырбаңдап жатыр екен. Әупірімдеп алып шыққан соң, оның қатты жарақаттанғанын байқайды.
Бала қыранның өтініші
Балапан адамша тіл қатып: шың басындағылар «қара тасқа соғылып өлсін» деп лақтырып жібергенін, бірақ Алла сақтап тірі қалғанын айтады. «Емдеп жазсаң — бір кәдеңе жарармын. Қалдырсаң — тағдырым сенің қолыңда», — деп жалбарынады.
Мейірімі мол Айдарбек балапанды шапанына орап, үйіне алып келеді. Қолы шипалы еді: аз күнде-ақ жарасын емдеп, аяғынан тұрғызады. Бала қыран бірте-бірте күй алып, темір қанаттанып, айбаттана бастайды. Оның саңқылдаған даусы мен қанат қағысынан киіз үйдің өзі қозғалардай әсер қалдыратын.
Жалғыздыққа үйренген кемпір мен шалдың көңілі балапанға ауып, тұрмыстың тарлығын да, перзенттің жоқтығын да ұмыта бастағандай болады.
Қатерлі қонақ
Бір күні сырттан әлдекімнің: «Үйде кім бар?» — деп әкіреңдеген үні естіледі. Сыртқа шыққан Айдарбек пен Қатша баяғыда өздерін ауылдан қуып жіберген Быртық байды және оның жандайшаптарын бірден таниды.
Олар да танып, анайы сөз айтып, тіпті қамшы үйіргендер де болады. Бай: «Жазасын қайтар жолда берерміз. Қазір жолдан қалмайық», — деп атын тебінеді.
Қорған болар сөз
Тұғырда тұрған Бала қыран: «Аға, бүгін киіз үйдің түндігін ашып тастаңыз. Мен көкке көтерілуім керек. Мен көтерілсем, бай да, жандайшаптары да сіздерге түк істей алмайды», — дейді.
Жеті рахат көкке сапар
Сол түні түндік ашық қалады. Бала қыран көкке найзадай шаншылып ұшады. Ұшқан сайын жеңілдеп, жүрегін белгісіз шаттық кернейді. Бір сәт шың басындағылар есіне түсіп, кек алғысы келгендей болады.
Бірақ дәл сол кезде мейірімге толы әйел даусы естіледі: «Текті қыран кекшіл болмайды. Өзгенің қателігін, қиянатын кешіре алмасаң, сен қалай қыран болмақсың?» Бұл — Бүркіт апаның даусы екен.
Үш талап
Бүркіт апа Бала қыранға уәдесін орындау үшін Қыран бабадан бата алу керегін айтады. Оған жету үшін «жеті рахат көктің» үшінші қабатындағы мұз сарайына тоқтамай ұшу қажет екен.
- Сергектік — жолда шаршап-шалдығуға бой алдырмау.
- Қырағылық — бағыттан айрылмау, белгіге қарап ұшу.
- Өжеттік — қорқыныштан биік тұрып, кедергіден өту.
Әр сынақта да, мұз сарайға кірерде де: «Қыран баба, өзің қолдай гөр!» — деп айтуын тапсырады.
Ұшып бара жатып, ол көп жұлдыздың арасынан жарық жұлдызды көреді: негізгі бағыты — сол. Артынша түнек қаптап, жұлдыздар көзден ғайып болады. Қарсыдан соққан алапат жел сан рет аударып тастай жаздайды, найзағай жанарын қарықтырады, кейде жарық жұлдызды бұлт бүркеп қалады. Сонда да ол берілмейді.
Мұз таулар мен қызыл шоқ
Тағы бір сынақта қатар-қатар тізілген мұз таулар көрінеді: арасынан өту керек. Сүмектеп жауған жаңбыр қанатына қатып, мұзға айналады. Бірақ Бала қыран жылдамдығын үдетіп, мұз таулардың арасынан іненің жасуындай жік тапқан сәтте: «Қыран баба, өзің қолдай гөр!» — деп соған қарай құйғыта ұшады. Мұз таулар қақ айрылып, алдынан алаулап жанған қызыл шоқ көрінеді.
Енді қызыл шоқты жарып өту керек болады. Ол соңғы күшін жиып, тағы да: «Қыран баба, өзің қолдай гөр!» — дегенде қызудың беті қайтып, жол ашылғандай болады. Алда — мұз сарайы.
Қыран бабаның батасы
Мұз сарайының алдына қонып, Бала қыран өзін таныстырады: бір кездері баба қыран түлеп ұшқан қырдан арнайы сәлем бере келгенін айтады. Артық сөзге бармай, айтылғанды бұлжытпай орындайды.
Бата
«Адал мен арамды, дос пен қасты ажырата біл. Кемел бол, кең бол».
«Досыңа қастық жасағысы келгендер қазір менің әміріммен адасып жүр. Аман оралған соң, адасқанның алды — жөн, арты — соқпақ деп оларды кері қайтарарсың. Жолың болсын!»
Әділеттің оралуы
Бала қыран жерге қайтып түсіп, Бүркіт апаның нұсқауымен биік қара ағашқа қонады. Демін алып, өзіне келгенде Қыран бабаның «адасқанның алды — жөн, арты — соқпақ» деген сөзі есіне түседі. Сол-ақ екен, көп күттірмей Быртық бай да көрінеді.
Бай нөкерлеріне: «Шал мен кемпірді ана шыңнан лақтырыңдар!» — деп әмір береді. Айдарбек шарасыздана айғайға басады. Сол сәтте аспанда алаулап жанған қызыл шоқ пайда болып, жер-дүние оттай қызарады. Байдың адамдары жер бауырлап жата қалып: «Алла, өзің сақтай гөр!» — деп жалбарынады.
Ал ат үстіндегі байды әлдене ат-матымен көтеріп алып, шыңға қарай ұшырып әкетеді. Бай еңіреп: «Айдарбекжан, менен ағаттық өтті, бала-шағам бар еді…» — деп жалынған кезде, оның сөзі Айдарбектің жүрегін жібітеді. Айдарбек: «Қыраным, кешірім етейік», — деген сәтте-ақ бай ат-матымен жерге дөп түседі.
Кешірімнің күші
Қорқынышпен ғана емес, кеңдікпен де жеңуге болады: кек қайтару емес, татуластыру — тектілік белгісі.
Бала қыран өзіне пана болған киіз үйдің шаңырағына келіп қонады. Бай мен жандайшаптардың үрейі ұшқаны сонша, бірімен-бірі жарыса: «Ендігәрі қастық ойламаймыз», — деп ант-су ішеді.
Киелі Бала қыранның алғысы Айдарбекке құт болып дариды. Бірер жылдан соң шаңырақта аңсаған сәби үні естіліп, көптен күткен армандары орындалады.
Сүлеймен Баязитов