Сақ тайпаларының археологиялық ескерткіштері
Сақ тайпалары: қоныстануы мен этникалық бірлестігі
Б.з.д. I мыңжылдықтан бастап Қазақстан аумағын мекендеген көшпелі тайпалар жазба деректерде «сақ» этнонимімен белгілі. Ежелгі авторлар сақтардың қазіргі Қазақстан территориясының барлық өңірін қоныстанғанын және олардың бірнеше топқа бөлінгенін хабарлайды:
- Тиграхауда сақтары — «шошақ бөріктілер»
- Хаомаварга сақтары — хаома сусынын дайындайтындар
- Парадарайа сақтары — «теңіздің арғы бетіндегілер»
Олармен қатар көрші аймақтарда да жақын этникалық-мәдени байланыстағы тайпалар өмір сүрді: оңтүстікте — массагеттер мен даилер, солтүстікте — аргиппейлер, шығыста — аримаспылар, орталықта — исседондар, батыста — савроматтар, оңтүстік-батыста — каспилер. Бұл тайпалардың барлығы сақ тайпалары одағына кірген жақын мәдени орта құрады.
Геродот сақтарды «азиаттық скифтер» деп атаған; парсы деректері оларды «құдіретті еркектер», ал ирандық жазбалар «жүйрік атты турлар» ретінде сипаттайды.
Саяси тарихы: аңыз, жорық және қарсыласу
Томирис пен Кир туралы аңыз
Сақтардың саяси тарихын сипаттауда Геродот сақ-массагеттер мен парсы патшасы Кир әскері арасындағы соғыс туралы аңызды келтіреді. Б.з.д. VI ғасырда массагеттердің әйел патшасы Томирис бастаған сақ әскері парсылармен қиян-кескі шайқас жүргізіп, ақырында жеңіске жетеді.
Аңыз бойынша, жеңістен кейін Томирис тері қапты қанға толтыруды бұйырып, Кирдің басын соған салды да: «Қанды аңсап келіп едің, енді тойып іш!» деген екен. Бұл дерек сақтардың жауынгерлік рухы мен табандылығы туралы түсінікті айқындай түседі.
Дарий I жорығы және сақтардың әскери қызметі
Парсы патшасы Дарий I б.з.д. 519–518 жылдардағы жорықтарында кейбір сақ тайпаларын уақытша бағындыра алды. Кейін сақтардың белгілі бір бөлігі парсы әскері құрамында, әсіресе атты әскер ретінде, грек–парсы соғыстарына қатысқаны айтылады.
Шырақ туралы оқиға
Грек тарихшысы Полиэн массагет-сақтардың парсыларға қарсы күресіндегі ерекше оқиғаны баяндайды. Шырақ есімді сақ өзін пышақпен жарақаттап, «өз көсемдерімнен жәбір көрдім» деген кейіп танытады да, жауды сусыз шөлге бастап кіргізеді. Нәтижесінде жау әскері адасып, көп шығынға ұшырайды.
Александр Македонский және Сырдария шебі
Б.з.д. IV ғасырдың басында Александр Македонский (Ескендір Зұлқарнайын) бастаған македондық-гректер Орта Азияға баса-көктеп кірді. Оларға Орта Азия мен Қазақстан тайпалары табанды қарсылық көрсетті. Үш жылға жуық күрестен кейін ғана басқыншылар кейбір аймақтарды уақытша бағындырғанымен, Сырдарияның арғы бетіндегі сақ тайпалары тәуелсіздігін сақтап қалды.
Аңыздарға қарағанда, Александрдың өзі сақ жебесінен жараланған. Оның бұйрығымен Сырдария жағасында Александрия Эсхата («Шеткі Александрия») қаласы салынды. Шекаралық тірек ретінде бой көтерген бұл қала б.з.д. III ғасырда селевки әулеті тұсындағы көтерілістер кезінде қираған.
Сауда және сыртқы байланыстар
Сақтар солтүстіктегі, шығыстағы және батыстағы көршілерімен туыстық, саяси әрі шаруашылық қатынас орнатты. Археологиялық деректер олардың Ассирия, Бактрия, Хорезм, Қытай, Үндістан сияқты ежелгі өркениеттермен сауда және мәдени байланыстары болғанын дәлелдейді.
Шаруашылығы: мал өсірудің үш үлгісі
Сақтардың негізгі шаруашылығы — мал шаруашылығы. Бұл модельге көшу дала тайпалары өміріндегі маңызды экономикалық ілгерілеу болды: еңбек өнімділігі артты, мамандану кеңейіп, өнім молая түсті. Мал және мал өнімдері айырбас құнына ие болып, көшпелілердің отырықшы өркениет орталықтарымен саудасын күшейтті.
Көшпелі
Негізінен Батыс және Орталық Қазақстанның далалық аймақтарында дамыды. Табиғи-климаттық жағдай маусымдық көшіп-қонуды талап етті.
Жартылай көшпелі
Шығыс Қазақстан, Жетісу, Тянь-Шань мен Алтай бөктерлерінде кең тарады. Тұрақты қыстаулар мен жайлаулар қалыптасты.
Отырықшы
Сақтардың аз бөлігі айналысты. Көбіне Оңтүстік Қазақстанда, Талас, Шу, Сырдария, Келес өзендері бойында дамыды.
Көшпелі және жартылай көшпелі өңірлерде жылқы, қой, түйе көбірек өсірілсе, отырықшы аудандарда ірі қара басым болды. Сақ дәуіріндегі жылқының екі тұқымы белгілі: тебінге төзімді жатаған жылқылар және ақсүйектер мен жауынгерлер қабірлерінен кездесетін шоқтығы биік, міністік тұқымдар.
Мал шаруашылығымен қатар сақтар егіншілікпен те айналысты. Қолөнерінде көшпелі өмір салтына сай доңғалақты көлік, тері мен ағаш ыдыстар, жебе, ақинақ, пышақ секілді бұйымдар жасалды. Кен ісі мен руда өңдеу де айтарлықтай дамып, металл бұйымдары өндірістік және тұрмыстық мақсатта кең қолданылды.
Қоғамдық құрылыс: әскери демократия және әлеуметтік жіктелу
Сақ қоғамында алғашқы рулық қатынастардың ыдырау үдерісі жалғасты: жеке және отбасылық меншік белгілері айқындала түсті. Үлкен патриархалдық отбасылар біртіндеп шағын туыс отбасыларға бөлшектенді, ал патриархалдық қатынастар күшейе отырып, таптық құрылысқа өту үрдісін байқатты.
Б.з.д. VII–III ғасырларда сақ тайпалары одақтарға біріге бастады. Одақты көсемдер кеңесі сайлаған патшалар басқарды, ал тайпа көсемдерін тайпа мүшелері сайлады.
Үш әлеуметтік топ
- Әскерилер — қызыл түс
- Абыздар — ақ түс
- Қауым мүшелері (малшылар, егіншілер) — сары және көк түстер
Патша мен тайпа көсемдері, әдетте, әскерилер тобынан сайланды. Бұл кезең тарихнамада әскери демократия ұғымымен сипатталады.
Мүлік теңсіздігі тереңдеп, әлеуметтік айырмашылықтар анық байқала бастады.
Мәдениеті: тұрмыс, наным-сенім және «аң стилі»
Тұрмыс және киім
Темірдің кең қолданылуы және шаруашылықтың дамуы сақ мәдениетінің өрлеуіне ықпал етті. Олар киіз үйде де, тұрақты тұрғын үйлерде де өмір сүрді. Бастарына төбесі шошақ бөрік киіп, белбеумен буылған мата көйлек, тар шалбар және саптама етік кигені деректерде сипатталады.
Есік қорғанынан табылған Алтын адамның киімі сақ шеберлігінің аса жоғары деңгейін айқын көрсетеді.
Діни нанымдар және жерлеу дәстүрі
Сақтарда діни сенімнің өзегі — ата-баба аруағына табыну. Рулық зираттар қыстаулар маңында орналасып, қай мезгілде қайтыс болса да, марқұм сол жерге жеткізілген. Өлікті сақтау үшін, әсіресе жазда, бальзамдау мен мумиялау тәсілдері қолданылғаны айтылады.
Археологиялық материалдар және антикалық деректер сақтарда күнге және отқа табыну болғанын растайды. Сонымен бірге анимизм, тотемизм, магия сияқты ерте діни түсініктердің өзгерген түрлері сақталған.
Өнері: аң стилі және ою-өрнек
Сақ өнерінің ең танымал белгісі — «аң стилі». Бұл бейнелеу дәстүрі б.з.д. VII–VI ғасырларда Орта Азия, Қазақстан, Сібір және Шығыс Еуропаның оңтүстігіндегі тайпалар арасында кең таралды. Негізгі тақырып — аңдар мен жануарларды, көбіне қозғалыс үстінде бейнелеу.
Есік обасынан табылған сақ ақинағы (қанжары) аң стилінің жоғары шеберлікпен орындалғанын дәлелдейді. Қолданбалы өнердің тағы бір маңызды саласы — ою-өрнек, ол аң стилімен бірге дамыды. Дегенмен тері, киіз, ағаш, жүн секілді тез бұзылатын материалдардан жасалғандықтан, ою-өрнек ескерткіштері сирек сақталған.
Тілі мен антропологиялық сипаты
Антропологтардың пайымдауынша, сақтардың кескін-кейпі негізінен еуропалық нәсілдік сипатта болған, алайда Қазақстан аумағында моңғол тектес тайпалардың сіңісуі нәтижесінде белгілі бір морфологиялық өзгерістер байқалған.
Сақтар Шығыс Иран тілдері мен диалектілерінде сөйлегені жиі айтылады. Кейбір зерттеушілер оларды түркі тілдес тайпалармен байланыстырады. Табылған жазба ескерткіштер сақ мәдениетінің жоғары деңгейін аңғартқанымен, ондағы мәліметтердің едәуір бөлігі ғылым үшін әлі толық ашыла қойған жоқ.
Қорытынды: сақтар мұрасы және тарихи орны
I мыңжылдықтың ортасында Қазақстанның кең-байтақ даласында әлеуметтік-экономикалық қатынастардың дамуына және шаруашылықтың прогрессивті түрлеріне көшудің нәтижесінде алғашқы қауымдық тайпалардың орнын темір дәуірінің сақ тайпалары басты. Сақ қоғамы әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамудың жоғары сатысына көтеріліп, өз дәуірінің әлемдік оқиғаларына қатысып, дүниежүзілік мәдениет тарихында айқын із қалдырды.
Археологиялық ескерткіштері: негізгі аймақтар
Оңтүстік Қазақстан және Жетісу
Жуантөбе, Түгіскен, Ұйғарақ, Қарашоқы, Берікқара, Есік, Қарғалы, Бесшатыр, Алтын-Емел-2, Қадірбай-2, Қызылауыл.
Шығыс Қазақстан
Берел, Катон, Күрті, Маямир, Құлажорға, Бат, Шілікті, Бұқтырма, Жолқұдық, Чернореченск, Боброво, Ертіс, Многотевка.
Солтүстік Қазақстан
Берлік-2, Покровка, Бектекіс, Карлуга, Каноткел, Боғанаты.
Орталық Қазақстан
Тасмола, Қарамұрын, Нұрмамбет, Жыланды.
Батыс Қазақстан
Целинный 1, Сынтас, Бесоба, Нагорненский, Алебастрова 2, Лебедовка, Байте.
Арал маңы
Шірік-Рабат, Баланды, Бобыш-мола.
Страбон дерегі: массагеттер туралы сипаттама
Страбонның айтуынша, массагеттердің бір бөлігі тауда, екінші бөлігі жазықта, үшінші бөлігі өзен суынан пайда болған батпақтарда, ал төртінші бөлігі сол батпақтардағы аралдарды мекендеген. Елді көптеген салалары бар Аракс өзені суландырып отырған.
Негізгі ерекшеліктер
- Құдай ретінде күнді ғана танып, құрбандыққа жылқы шалған.
- Ат үстінде де, жаяу да мықты жауынгер болған; қаруы — садақ, қылыш, қалқан, мыс балта.
- Соғыста алтын белгілер таққан, жеңіне алтын таңғыштар байлағаны айтылады.
- Аралдарда тұратындары егін екпей, өсімдік тамыры мен жабайы жемістермен қоректенген, ағаш қабығынан киім тіккен.
- Малы болмағандықтан, жемістерді сығып, сусын дайындағаны баяндалады.
Бұл сипаттамалар массагеттердің табиғи ортаға бейімделу тәсілдерінің сан қырлы болғанын және олардың шаруашылық үлгісі қоныстанған аймаққа қарай өзгеріп отырғанын көрсетеді.