Бұқар жырау шығармаларының басты тақырыбы - халқына, отанына деген ыстық махаббаты
Бұқар жырау Қалқаманұлы туралы
Бұқар жырау Қалқаманұлы — XVIII ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті өкілдерінің бірі. Ол ұзақ ғұмыр кешіп, көптеген тарихи оқиғалардың куәсі болған жырау әрі мемлекет қайраткері. Жырау шамамен 1668 жылдары дүниеге келген.
Тегі
Арғын тайпасынан, оның ішінде Төртуыл Қаржас руынан.
Әкесі
Қалқаман — жаугершілік заманда ерлігімен танылған батыр.
Бұқар жыраудың өмірі мен шығармашылығы Арқа өңірімен тығыз байланысты. Дегенмен жастық шағы, қандай өмір өткелдерінен өткені, туған және қайтыс болған жылдары туралы нақты деректер толық сақталмаған.
Тарихи орта және хандық билікпен байланысы
Бұқар жырау ерте кезден-ақ ел ішінде танылып, Тәуке хан тұсында (1718 жылы қайтыс болған) беделді би болған деген дерек айтылады. Алайда Абылай ханға дейін билік құрған хандармен толық тіл табыса алмағаны көрсетіледі.
Абылай хан тұсындағы рөлі
Абылай хан дәуірінде жыраудың беделі қайта күшейіп, хан ордасына оралады. Өмірінің соңына дейін мемлекеттік істерге тікелей араласып, ел тағдырына қатысты пікірін ашық білдіріп отырған.
Жерленген жері
Бұқар жырау Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы аумағындағы Далба тауының бір сілемінде жерленген.
Шығармашылығының сипаты
Бұқар жыраудың бізге жеткен мұралары негізінен философиялық-дидактикалық толғаулар түрінде сақталған. Бұл шығармалар бейнелі суреттерге бай, ұлттық бояуы қанық, көркемдік қуаты жоғары. Жырау халықтың дәстүрлі ауыз әдебиеті үлгілерін шебер пайдалана білген.
«Өз заманындағы жандар бұл кісіні көмекей әулие деседі екен. Қара сөз білмейді, тек сөйлесе көмекейі бүлкілдеп жырлай бастайды екен».
Басты тақырыптар мен идеялар
Елге, отанға сүйіспеншілік
Бұқар жырау шығармаларының өзегі — халыққа, отанға деген ыстық махаббат. Ол елді сүюге, бір орталыққа бағынған іргелі мемлекет болуға үндейді.
Көреген ақын ұлттық бірліктің қажет екенін айқын түсініп, Абылай ханды осы бірлік идеясын жүзеге асыра алатын қайраткер ретінде жырларына қосады. Ол Абылайды сыртқы жауларға қарсы күресте қазақ жүздерін біріктіретін қолбасшы, қайсар батыр ретінде сипаттайды.
Сонымен қатар ханның іс-әрекеті халық мүддесіне қайшы келсе, жырау тайсалмай сын тезіне салған.
Өмірдің өзгермелілігі және адам жасы
Жырау поэзиясындағы маңызды тақырыптың бірі — адам табиғатының өзгеруі, дүниенің бір орында тұрмайтыны. Ол өмірді кезең-кезеңге бөліп, жас ұлғайған сайын сана, мінез-құлық, көңіл күй мен күш-жігердің қалай құбылатынын көркем түрде көрсетеді.
Бұқар толғауларының халық арасына кең тарап, ғақлияға, нақыл мен афоризмге айналуы, тіпті мақал-мәтел ретінде жетуі — оның тіл өрнегінің қуаттылығын дәлелдейді.
Бұқар жырау Қалқаманұлы — көне қазақ поэзиясының ең ірі тұлғаларының бірі.
Еске алу және мәдени мұра
1993 жылы жыраудың 325 жылдық мерейтойы аталып өтті. Бұл мерейтой аясында Бұқар жыраудың есімін мәңгі есте қалдыру бағытында елеулі қадамдар жасалды: бұрынғы Ульянов мамандандырылған бірлестігі мен Озерное селосына Бұқар жырау есімі берілді.
1997 жылы Ульянов және Тельман аудандары біріктірілгенде, жаңа аудан ұлы абыздың атымен аталды. Қарағанды қаласындағы сәулетті көшелердің бірі — Бұқар жырау даңғылы. Мерейтой салтанаты кезінде осы даңғыл бойында, темір жол вокзалы алдындағы кең алаңда Бұқар жырау ескерткіші ашылды. Ескерткіштің авторы — жерлес мүсінші Мұрат Мансұров.
Далба тауындағы кесене
Бұқар жырау жерленген Далба тауының етегінде халқымыз әулие деп таныған ұлы абыздың кесенесі бой көтеріп, 1993 жылғы 21 тамыз күні салтанатты түрде ашылды.
- Табаны үш таған болып келеді.
- Биіктігі 12 метрге жуық.
- Пішіні қазақтың ұлттық бас киімін еске салады.
- Үш тағаны үш жүздің, тұтас елдің бірлігін бейнелейді.