Пайдаланған әдебиет
Міржақып Дұлатұлы (1885—1935) — қазақтың аса көрнекті ағартушысы, қоғам қайраткері, ақын, жазушы, жалынды көсемсөз шебері. Оның өмірі мен еңбегі ХХ ғасыр басындағы ұлттың ояну дәуірімен тығыз байланысты.
Алыстан Алаш десе аттанамын,
Қазақты қазақ десе мақтанамын.
Болғанда әкем қазақ, шешем қазақ —
Мен неге қазақтықтан сақтанамын?!
Мазмұны
- Өмірбаяны
- Шығармалық мұрасы
- Өлеңдері
- «Бақытсыз Жамал» романы
- Абай шығармашылығын зерттеуі
- Дулатұлы туралы фильмдер
Өмірбаяны
Туған жері
Торғай уезі, Сарықопа болысының бірінші ауылы (қазіргі Қостанай облысы, Жанкелдин ауданы, «Қызбел» ауылы).
Отбасы
Әкесі Дулат — қолөнерге шебер, ер-тұрман жасап, етік пен мәсі тіккен. Анасы Дәмеш — ойын-тойдың көркі, әнші болған.
Әкесі балаларын ерте оқуға береді. Міржақып әуелі ауыл молдасынан хат танып, кейін 1897—1902 жылдары ауыл мектебінде орысша оқытатын Мұқан мұғалімнен дәріс алады. Бұл мектеп оның білімін тереңдетіп қана қоймай, азамат ретінде қалыптасуына да зор ықпал етті. Мұқан мұғалім — Ыбырай Алтынсарин негізін қалаған Торғайдағы уездік орыс-қазақ мектебінің түлегі еді; шәкірттеріне де сол ағартушылық рухта тәлім берді.
Міржақып екі жасында анасынан, он екі жасында әкесінен айырылып, ағасы Асқардың қолында тәрбиеленеді. Асқар әкесі Дулаттың «інісі білімді азамат болсын» деген арманына адал болып, Міржақыптың оқуын жалғастыруына ерекше қамқорлық жасайды.
Дәуір тынысы
Бұл кезеңде патша өкіметінің отаршылдық саясаты қазақ даласында күшейіп, елдің тұрмысы ауырлады. Осы жағдай қазақтың көзі ашық, оқыған азаматтарын қозғалысқа жетеледі: күрес жолы ретінде білімге ұмтылыс күшейді, ел ішінде ұлт-азаттық идеялары қалыптаса бастады.
1904 жылы Міржақып Омбыға келіп, Ахмет Байтұрсынұлымен танысады. Кейінгі жылдары екеуі «ұстаз бен ізбасар» ретінде бір-бірінен ажырамады. 1905 жылы Қарқаралыдағы саяси-бұқаралық жұмыстарға қатысып, патша өкіметіне қазақ халқы атынан петиция жазуға атсалысады.
Көзіңді аш, оян, қазақ, көтер басты,
Өткізбей қараңғыда бекер жасты.
1906 жылы Петербургке барып қайтады. Бұл сапарынан ол саяси күрескер ғана емес, шабытты ақын ретінде де оралады. 1907 жылы Петербургте шыққан «Серке» газетінде «Жастарға» өлеңін және бүркеншік атпен «Біздің мақсатымыз» мақаласын жариялайды. Онда қазақ халқының ауыр халінің себептерін талдап, отарлық саясатты әшкерелейді.
1909 жылы Петербургте «Оян, қазақ!» өлеңдер жинағы жарық көреді. Кітаптың ықпалы тез тарағанымен, патша әкімшілігінің қудалауына ұшырайды.
1913
Ахмет Байтұрсынұлымен бірге «Қазақ» газетін шығарып, жұмысына белсене араласады.
1920–1926
Ташкентте «Ақ жол» газетінде қызмет атқарады; кейін Орынбордағы ағарту институтында оқытушы болады.
1922
Жазықсыз қамауға алынады.
1928–1935
Қазақ зиялыларымен бірге қайта қамауға алынып, он жылға сотталады; 1935 жылы тұтқында қайтыс болады.
Шығармалық мұрасы
Міржақып Дулатов — әдебиеттің әртүрлі жанрында өнімді еңбек еткен қаламгер. Оның өлең кітаптары халықтың тағдырын, бостандыққа ұмтылысын, білім мен әділеттің құнын арқау етті.
«Оян, қазақ!»
1909, Петербург. Халықты ояту, әділетсіздікпен күрес идеясы.
«Азамат»
1913, Орынбор. Азаматтық үн, ел мүддесіне қызмет ету тақырыбы.
«Терме»
1915. Әлеуметтік ой, насихат пен толғаныс.
«Бақытсыз Жамал»
1910, Қазан. Қазақ әдебиетіндегі көркем проза үлгісіндегі тұңғыш роман.
Оқулықтар мен драматургия
1922 жылы Ташкентте екі бөлімді «Есеп құралы» оқулығын бастырып, «Балқия» пьесасын жазады.
Тәуелсіздік жылдарынан бастап М. Дулатов шығармалары кеңінен жариялана бастады: 1991 жылы бір томдық, 1996—1997 жылдары екі томдық жинақтары жарық көрді. Шығармашылығы туралы ғылыми зерттеулер жүргізіліп, көптеген мақалалар мен кітаптар жарияланды.
Өлеңдері: идея өзегі
Міржақыптың поэзиясындағы басты бағыт — ел тағдыры. Ол отарлау саясатын, надандық пен алауыздықты сынай отырып, халықты білімге, әділетке, жауапкершілікке шақырды. «Оян, қазақ!» жинағы осы ойдың темірқазығы іспетті.
Әлеуметтік ойдың айғағы
Қоғам сыншылдығы
«Қазақ халқының бұрынғы һәм бүгінгі халі», «Сайлаулар хақында», «Атқамінер сұмдарға» секілді өлеңдерінде қоғамның дертін ашып көрсетеді.
Білімге үндеу
«Шәкірт», «Насихат ғумумия» тәрізді өлеңдерінде оқу-білімді адамгершілік пен өркениеттіліктің бастауы ретінде қояды.
Жүректен қашан шығар қадалған оқ,
Жандырған жанды нахақ сөнер ме шоқ?
Қажыған қам көңілді бір көтерер
Жанымда жан ашитын адам да жоқ.
Ақынның азаматтық серті
Міржақып үшін мақсат — халық тағдырына ара түсу, елге қызмет ету. Бұл ұстаным оның ең белгілі жолдарының бірінде айқын түйінделеді:
Мен біткен ойпаң жерге аласа ағаш,
Емеспін жемісі көп тамаша ағаш.
Қалғанша жарты жаңқам мен сенікі —
Пайдалан шаруаңа жараса, Алаш!
«Алашқа» өлеңіндегі түйін
«Алашқа» өлеңінде ақын өткен мен бүгінді салыстырып, ел ішіндегі парақорлық, алауыздық, әділетсіздік сияқты кеселдерді ашына айтады. Халықты өз күшіне сенуге, ел мүддесін қорғайтын саналы ұстанымға шақырады.
«Бақытсыз Жамал» романы
1910 жылы Қазанда жарияланған «Бақытсыз Жамал» — қазақ әдебиетіндегі көркем прозалық үлгіде жазылған тұңғыш роман. Шығармада қазақ қызының бас еркін аяққа басқан ескі әдет-ғұрып қыспағы, әлеуметтік теңсіздік, әйел тағдырының трагедиясы кең суреттеледі.
Оқиғаның өрбуі
- Жайлауға көшкен ауылдың тыныш тұрмысы патша ұлықтарының келуімен абыр-сабырға айналады.
- Сол сәтте Сәрсенбайдың шаңырағында Жамал дүниеге келеді; зеректігімен көзге түсіп, оқуға бейім болады.
- Жамалды бай Байжанның баласы Жұманға атастырады; әкесі байлыққа қызығып келіседі.
- Жамал оқыған, мәдениетті Ғалимен табысып, екеуі қашып кетеді; қуғын басталады.
- Ғали қайтыс болып, Жамал зорлықпен Жұманға ұзатылады; қорлық көріп, ақыры қайғылы қазаға ұшырайды.
Идеялық өзек
Жазушы бұл трагедияны жеке адамдардың кездейсоқ тағдыры ретінде ғана қарастырмай, қазақ даласындағы әлеуметтік кесел деңгейіне көтереді.
Негізгі ой
Әйелдің бас бостандығы, жастардың өз қалауымен өмір сүруі, ар-намысты аяққа басатын ескі әдетке қарсылық.
Кейіпкерлер жүйесі
Ғали — оқыған, мәдениетті жас буынның жиынтық бейнесі; Байжан, Жұман, Сәрсенбай, Қалампыр — ескі психологияның өкілдері.
«Бақытсыз Жамал» кейінгі қазақ прозасының дамуына жол ашып, өзінен кейін жазылған көптеген әлеуметтік романдарға ықпал етті.
Абай шығармашылығын зерттеуі
Міржақып Дулатұлы Абай мұрасын ерте танып, бағалаған алаш зиялыларының бірі болды. 1908 жылы татардың «Уақыт» газетінде Абай туралы шағын мақаласы жарияланып, ақынның ой-өрісі, шыққан ортасы, әдеби мұрасына жалпы баға беріледі; орыс әдебиетімен, әсіресе Лермонтовпен үндестігі атап өтіледі.
1914 жылғы бағалау
1914 жылы «Қазақ» газетінде жарық көрген мақаласында Дулатұлы әдебиетті «елдің жаны» ретінде қарастырып, Абайды қазақтың жаңа әдебиетінің басы, негізін салушы «алғашқы жарық жұлдызы» деп тұжырымдайды. Абай мұрасын жариялау, насихаттау, есімін мәңгі есте қалдыру үшін мұражайлар ашу қажеттігін де айтады.
Кейінгі кезеңдерде абайтануда түрлі идеологиялық бұрмалаулар орын алғанымен, Кәкітай Ысқақов, Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов сияқты тұлғалардың ұлттық-эстетикалық өлшемге сүйенген байламдары маңызын жоғалтқан жоқ.
Өмірлік нысана
Дулатұлының темірқазығы — өткінші даңқ немесе шен емес, туған халқының бостандығы, өзін-өзі билеуі, отарлық езгіден құтылуы еді. Бұл мақсаттан ол қуғын-сүргін мен түрме азабын тартқан күндерінде де тайған жоқ.
Міржақып Дулатұлы туралы фильмдер
Деректі фильмдер тізімі
-
«Міржақыптың оралуы»
1993 • Режиссері: Қ. Умаров • «Қазақтелефильм»
Жанры: деректі фильм.
-
«Алаш туралы сөз (Алашорда)»
1994 • Режиссері: Қ. Умаров • «Қазақтелефильм»
Жанры: деректі фильм.
-
«Алашорда»
2009 • Режиссері: Қ. Умаров • «Қазақфильм» (Шәкен Айманов атындағы)
Жанры: деректі фильм.