Темір өртенген күн, тас өртенген күн жайы

Қара тас куәлігі

Мен қара мрамор, қара таспын. Адам қолынан өткен соң айнадай жарқыраймын. Алдымдағының бәрін көремін, түгел көремін. Адам күнге тіке қарай алмайды, ал мен қарай аламын. Адам қызыға қарайды, қуана қарайды, қорқа қарайды — бірақ мұның ешқайсысы анық көру емес. Менде ондай құбылыс жоқ: мен дәл көремін. Тек түнде ғана көре алмаймын.

Мен тек көргенімді ғана айта аламын. Адамның қуанышын да сезбеймін, қайғысын да сезбеймін. Менде көргенімнен бұзылатын көңіл жоқ. Қалай көрсем, солай ғана жеткіземін. Менің куәлігімнен қандай қорытынды шығаруды адам өзі білсін.

Мейрам емес күн

Ол мейрам күні емес еді. Бұл елде ол кезде мейрамға ұқсайтын ештеңе жоқ-тын. Соғыстың салмағынан жаншылып, жеңіліс азасын енді ғана сезіне бастаған жұрт езу тартуға да ұялатын.

Менің алдымнан үнемі жабырқау адамдар өтіп жатты: көбі — балғын жастар, оқушылар, әйелдер мен қарттар. Жемірілген өкшелер, жырым-жырым шалбар балақтары көзге түсетін. Таң атпай-ақ қабақтары түйілген, үсті-басына қара май, көгілдірлеу және сарғылт бояулар жұққан, тізесі бұлтиып кеткен жұмыскерлер өтті.

Соғысқа дейін қыздар менің тұсымнан өткенде көздері бір жарқ ете қалушы еді — қазір ол да жоқ. Балалардың мойны жіңішкерген, әйелдердің еңсесі түсіңкі, адамдардың өзі кішірейіп, шөгіп кеткендей. Бірен-саран соғыс машиналары үн шығармай, ұрланып қана өте шығатын.

Тым-тырыс ыстық

Аспан бұлтсыз, күн шақырайып ыстық еді. Қаланың ортасын түгел орай қоршаған орманды таулар ыстықтан балбырап, мүлгіп тұрды. Менің бетіме жібек көйлек желпігендей де самал келмеді. Көше бойындағы ағаш жапырақтары әлдебір дыбысқа тоса қойған құлақтай тына қалыпты.

Апаттың бір сәті

Қала төбесінен жарты километр биіктікте әлдене бұрқ етті де, от жолақ аппақ бағана орнай қалды: жоғарғы жағы бұрқырап қайнап, бұйраланған ақ қалпақ сияқты, ал түбі қаланың дәл ортасына қадалып тұр.

Жан-жаққа бұрын көріп-білмеген от тасқыны мен жарық тасқыны гу ете түсті. Қала отқа түскен қағаздай бүрісіп қалды да, жоқ болды. Темір жанып күлге айналды. Тас жанып тозаңға айналды. От пен жарықтың сұрапылы көзді ашып-жұмғанша қаланы тозаң қылды да, әлдебір алып өңеш сол шаң-тозаңды суырып-сорып аспанға ұшырып әкетті.

Менде құлақ болса, аспан жарылғанын естідім дер едім. Содан соң саңырау болып қалдым дер едім. Бірақ мен қара таспын: ештеңе естігенім жоқ.

Оттың ішіндегі адам

Аспаннан жерге найзадай қадалған от тасқыны менің алдыма бір топ адамды үйіп тастады. Бәрі де атылып келіп түскендей. Бәрі де зеңбірек өңешінен атылғандай пәрмендеп соғылды. Аяқ-қолдар үзіліп кеткен. Бастар мылжа-мылжа...

Менің бетіме шұбатылған адам ішектері жабысты, қан шашырады. Ішек жабыса беріп күйіп кетті, қан да шашырай беріп күйіп кетті. Ауа отқа айналды.

Трамвай аялдамасында ығы-жығы адам еді. Іші-тысы адамға толған трамвай қозғала беріп, лау ете түсті. Темір қаңқасы бір сәтке ғана көзге ілікті де жоқ болды. Ығы-жығы тұрған адамдар да ғайып болды. Адам күйгенін сезінген жоқ, өлгенін сезінген жоқ.

Қара күйік

Лезде қала орны кедір-бұдыр қара күйік далаға айналды. Қарсы беттегі тау бөктеріндегі қалың орман жапырақтары жұлқына бұйраланып, алай-түлей болып кетті де, күзгі күні топталған қара торғайдай бұрқ етіп ұшып тынды.

Тау бөктері мыңдаған пілдің өлексесі жатқандай ауыр көрінді. Қаланы өртеп, шаң-тозаңға айналдырып ұшырып әкеткен пәлекетті қуа шыққандай жел аңырап соқты. Жолында жеңіл үйлер кездессе, жұлып әкетердей. Құйындатып, ұйытқып өтеді.

Қаланы талай кезген, қала бақшаларын талай иіскеген жел бүгін қара күйіктің иісін иіскеп жүр. Қара күйік тым үлкен еді: тұтас бір елдің басына қара жамылуға жететін.

Тіршіліктің қайта қимылы

Қара күйіктің алау-жалауы басыла бастағанда тіршіліктің қимылы білінді. Ең алдымен аң-таң балалар көрінді. Аң-таң болмасқа амал жоқ: мұндай апат туралы бала түгіл, үлкеннің де ойына кіріп шықпаған.

Бұл — дүниеге алғаш келгендей көрінген апат еді. Адам жасаған, адамның өзін қыру үшін жасаған апат. Балалардан кейін қара күйіктің маңайына әйелдер мен қарттар келді. Айнала қарайды, қаланы іздейді — таба алмайды. Таныс дүниесін тани алмай қалған.

Жалғыз қаңқа үй

Қара күйіктің қақ ортасында бір ғана үйдің қаңқасы көрінді. Айналасы тып-типыл. Ол бес қабатты, төбесі киіз үй секілді көк күмбез болып дөңгеленіп бітетін, өзі де дөңгелете салынған үй еді. От найзадай тура қадалмады ма, әлде дөңгелек пішінге соғылған от тасқыны екі жаққа сусып кетті ме — әйтеуір сол үйдің қаңқасы аман қалған.

Қара күйіктің ішінде қыбыр-қыбыр тіршілік басталды: быт-шыт болған, күйіп қалған адам денелерін өртеп жүр. Біреудің қолын, біреудің басын, енді біреудің белгісіз мүшесін тауып алып, шөмелелеп үйіп өртейді.

Менде еститін құлақ болса, ең ауыр азап осы болды дер едім. Бірақ мен таспын — тек көремін.

Сандар мен шекара

Ұзамай менің қарсы алдымда бірнеше жазулы тақтай пайда болды. Онда апат отының ыстығы үш жүз мың градус болғаны айтылған. Апат оғы қадалған жердің айналасы бір километр көлемінде жанды-жансыз түгел жоғалыпты. Одан арырақта апат күші бәсеңсіген: тас пен темір балқып барып, қайта қатқан. Ал жан иесі ол маңайда да түгел қырылған.

Қайта салынған қала, ұмытылмас күн

Мен қара мрамор, қара таспын. Айлар өтті, жылдар өтті — мен оны санай алмаймын. Мен мәңгілік уақытты ғана білемін. Қазір баяғы қала қайта бой көтерді: бұрынғысынан биік те көркем, көшелері кең. Қара күйіктен із қалған жоқ. Адамдар да, таулар да, сулар да қайта қалпына келгендей. Бақшалар тірілді.

Бұл жөнінде адам еңбегін жыр қылып айтуға болар еді. Бірақ менің айтпағым — басқа: анау сұрапыл апат жайы. Темір өртенген күн, тас өртенген күн жайы. Ұмытпа дегім келеді. Сақтан дегім келеді.

Ескерткіштің ишарасы

Апат топаны қадалған, қаланың қақ ортасында қазір биік тас ескерткіш тұр. Онда бір адам мүсіні он қолын жоғары көтеріп, сұқ саусағымен аспанды меңзейді. Екінші қолын көлденең сермеп, бейбіт тіршілікті нұсқайды. Екі көзі жұмулы — енді аспаннан апат келмесін деп тілеп тұрғандай.

Менің айтарым осы ғана. Ол үшін қандай шара бар — оны адам тастан сұрамас деп білемін.