Шойынқұлақ қалай

Бір күні кешқұрым кемпір түңдігін ашқанда, шал шаңырақтың күлдіреуішінде керулі тұрған кер биенің майлы төстігін көреді. Ерназар қуанып: «Кемпір, сүйінші! Төстікті асып жіберші», — дейді.

Төстікті асып жеп, екеуі біраз әл жинайды. Көп ұзамай кемпір жүкті болып, мезгілі жеткенде бір ұл туады. «Төстік жеген соң біткен бала» деп, оның атын Төстік қояды.

Төстік аң аулап, құс атып, қарт әке-шешесін асырайды. Бірақ бір оқиға оның тағдырын күрт өзгертеді.

Бір күні Төстік ауыл арасында тарғақты садақпен атып қалады да, құстың қанатын жаралайды. Тарғақ құламай, бір қанатын сабалап қаша жөнеледі. Төстік соңынан қуып, бір кемпірдің өрмегінің үстінен секіріп өтеді. Сол кезде Төстіктің бақайы өрмекке ілігіп, жіптің біразы үзіліп қалады.

Бұл сөз Төстіктің жүрегіне қатты батады. Өйткені ол бұрын ағалары барын естімеген екен: әке-шешесі мұны айтпай келген. Үйіне жеткен соң, ашу-ызаға булығып, шешесінен сұрайды. Анасы әуелде жалтарып, кейін шындықты мойындайды: жұт жылы кеткен сегіз ұл содан қайтпаған.

Тағы бір күні асық ойыны үстінде Төстік әлгі кемпірдің жалғыз баласын ұрып жіберіп, бала өліп қалады. Кемпір бұрынғыдан бетер: «Айдалада тентіреп өлген сегіз ағаңның қураған сүйегін таппайсың ба?» — деп налиды. Сол сөз Төстікті біржола бекіндіреді.

Төстік қарттарға аң-құстың етін қақтап, азық қылып үйіп береді де, жолға шығады: беліне садағын байлап, қолына темір таяқ алып, аяғына темір етік киеді. Ай жүреді, жыл жүреді, талай елді, талай жерді кезеді. Жол азығы да, жолдасы да — өз садағы.

Жылқы ішінде тігулі қара қосқа кірсе, асулы мосы, ілулі бақыр бар. Бақыр піскен етке толы екен. Төстік тояды да, елге қарай бет алады.

Төстіктің келген жері ас беріп жатқан ел болады. «Осы аста ағаларымды табармын» деп, тігулі үйлерді жағалайды. Киімі жыртық, жүзі қажыған жолаушыны ешкім елемейді.

Бір кезде табақшылар: «Ерназардың сегізіне тарт!» — деп шуылдайды. Төстік кірмек болса, табақшылар оны қағып, кейін сүйрейді. Ашуға булыққан Төстік бір табақшыны жұдырықпен бір-ақ ұрып құлатады. Жұрт жиналып, жөн сұрайды.

Сол жерде Ерназардың сегіз ұлы танысып, Төстікпен жылап көріседі. Олар жұттан қалған жалғыз күрең биені бағып, содан көп жылқы өсірген екен. Анау қалың жылқы — солардікі.

Тоғыз ағайын қалың жылқыны айдаса да, жылқы ұйлығып, бір жаққа бет алып жүрмей қояды: қанша қуса да, алғашқы айдалған жеріне қайта береді. Сонда Төстік айла табады.

Судың тұнығын ішіп, шөптің сонысын жеп, талай асқардан асып, талай шөлден өтіп, Төстік бастап, Ерназардың сегізі аман-есен елге жетеді. Ерназар ел жиып, үлкен той жасайды.

Той тарқап, Ерназар тоғыз ұлын үйлендіруге кіріседі. «Тоғыз келінді бір үйден тапсам» деп көп ел аралайды. Ақыры бір ауылға түсіп, үлкен қоңыр үйге қонады. Үй керегесінің басында сегіз сырға ілулі тұрғанын көріп, Ерназар еңкілдеп жылайды: бір сырға кем деп ойлайды.

Үйдің бәйбішесі тұсбақаннан тағы бір сырғаны алып келіп: «Бұл — Кенжекейімнің сырғасы. Оны бөлек ұстаймын», — дейді. Ерназар да: «Менің сегіз ұлым бір төбе, Төстігім бір төбе еді. Кенжекей Төстігімдікі болсын», — деп, тоғыз қызға құда түсіп қайтады.

Келін алуға бара жатқан жолда перінің қызы Бекторы кездесіп, Төстікті көріп ғашық болады да, оны Кенжекейден айыруды ойлайды.

Кенжекей ұзатыларда әкесінің берген еншісіне көңілі толмай: Шалқұйрық атты, Ақсырмалды сауытты, Құба інгенді сұрайды. Әкесі әуелде қарсы болады, бірақ Кенжекей: «Ерге лайық ат — ер мінсін, сауыт — ер кисін, інген — ер көшін артсын» деп, сөзін өткізіп алады. Әкесі ескерту айтады: «Сорқұдықтың басына қонбасын, кесірі бар».

Жолда Бекторы жар басындағы жарты лашықтан шығып, Кенжекейге тиісіп сөз айтады. Кенжекей тайсалмай жауап беріп, бет қайтарып тастайды. Бекторы іштен тіс қайрайды.

Көш Сорқұдыққа келіп жеткенде Кенжекей: «Бұл жерге қонбасын» деп кісі жібереді. Бірақ Ерназар: «Келінім келмей жатып, менің қонысымды билемек пе?» — деп, тыңдамай қонады. Түнде тұман түседі. Таңертең қараса, Құба інген жоқ.

Ерназар іздеп жүріп Құба інгенді табады. Бұйдасы көкпекке оралып қалыпты. Қасында бір талдың түбінде жарбиған жаман кемпір отыр. Ерназар көмек сұрағанда, кемпір «тұра алмаймын» деп мүләйімсіп, Ерназар еңкейген сәтте жағасынан алып, буындыра қысады.

Кемпір Төстікті қалай алатынын сұрағанда, Ерназар: «Қалтамда Төстіктің садағының ұшын шығаратын егеуі бар. Соның өзін осы жерге тастап кетемін, Төстік іздеп келеді», — дейді. Мұның бәрін Кенжекей көріп тұрады.

Көш жүріп кеткен соң, Төстік отауына кірмек болғанда Кенжекей сақтанып, болат кездіктің сабын Төстіктің жүрегіне тіреп, ұшын өз жүрегіне тақап: «Қозғалма. Қозғалсаң, екеуміз де жарыламыз», — дейді.

Сосын: «Әкең сені Бекторының жалмауызына беріп кеткен. Егеуіңді сұрап көр», — деп сыр ашады. Төстік ертеңіне егеуін сұрағанда, Ерназар сасып, «Сорқұдықта қалып қойған» деп шынын айта алмай, жалтарады.

Төстік егеуді іздеуге бел буады. Ерназар оған алты аяқты ала ат пен жеті аяқты жирен ат ұсынбақ болады. Бірақ Кенжекей: Шалқұйрық қана бұл жолға жарайтынын айтып, Ақсырмалды сауытты киюін өтінеді.

Кісі жіберсе, Шалқұйрық ұстатпайды. Ал Төстік өзі келгенде, Шалқұйрық жуасып, жүгенге басын өзі ұсынады. Кенжекей Құба інгенді бураға шөгеріп: «Төстік өлді деген күні де, Төстік келді деген күні де боталасын» деп серт қылады. Өзі белін он екі құлаш торғын орамалмен тартып: «Төстік өлді немесе келді деген күні ғана шешілсін» деп ырым етеді.

Ауылдан ұзай бере Шалқұйрыққа тіл бітеді. Ол Төстікке: «Егеудің қасында жалмауыз кемпір күтіп отыр. Ақты табуың керек: кемпір алданған сәтте егеуді іліп алып, артына қарама», — деп ескертеді.

Көп жүріп, егеу жатқан жерге жетсе, кемпір шынында да отыр екен. Төстік айла жасап: «Шеше, артыңдағы қыздардың бәрі өзіңдікі ме?» — дейді. Кемпір артына жалт қараған мезетте, Шалқұйрық көзге түспей қалады. Төстік егеуді іліп алып, зулайды.

Кемпір қуа жөнеледі: дауылы күшейіп, тау қаңбақтай ұшып, тас бұршақтай жауады. Сол кезде Шалқұйрықтың құйрығына қазандай қара тас оралып, қара жер қақ айрылып, Ер Төстік пен Шалқұйрық жер астына түсіп кетеді.

Жер астына түскен соң, Шалқұйрық тағы тіл қатады: енді жолда жылан Бапы ханның ордасы кездесетінін, ордадағы жыландардан сескенбеу керегін айтады. Сескенсе, жер асты елінде қадір болмай, жер үстіне жол таппай қалатынын ескертеді.

Айтқанындай, ордаға кіргенде екі босағада екі қара шұбар жылан ысылдайды — Төстік тайсалмайды. Төрге таяғанда екі сұр жылан жеңінен кіріп, қойнынан шығып, қайта кіріп, қонышынан шығады — Төстік бәріне төзеді. Төрге отыра бергенде төсектен екі дәу сары жылан көтеріліп, ысылдайды — ол да сескенбейді.

Сол сәтте жыландар адамға айналып, Бапы хан мен бәйбішесі, ұлы мен қызы болып шығады. Олар Ер Төстікті құрметпен қарсы алып, жер асты елінің өнерпаздары мен алыптары да оның соңында болатынын айтады.

Төстік жылан Бапы ханның елінде біраз уақыт тұрады. Бапы ханның Темір хан деген араз ханы бар екен. Бапы хан оның қызын талай сұратса да, Темір хан бермепті. Сонда Бапы хан Төстікті жұмсайды: Темір ханның қызын әкелсе, Төстікке өз қызын қоспаққа уәде етеді.

Төстік жолға шығады. Темір ханның елі — жеті айлық жол. Елсізбен келе жатқанда, алдында бір адам көрінеді. Ол адам ағаш басындағы екі сауысқанның құйрығын білдірмей жұлып алып, сездірмей бір-біріне қондырып қояды — сауысқандар ештеңе аңғармайды.