Бедлоуға қарап

Кездейсоқ таныстық және құпия мінез

1827 жылдың күзінде Виргиния штатындағы Шарлоттсвилл маңында біраз уақыт тұрған кезімде мистер Огетес Бедлоумен таныстым. Ол барлық жағынан тамаша жігіт еді; сол себепті-ақ менің ықыласымды тартып, көп ұзамай өзіне баурап алды. Бірақ оның сыртқы сымбаты да, рухани болмысы да маған сырын алдырмас тұңғиықтай көрінді.

Оның отбасы жайлы да жөнді ештеңе біле алмадым. Қанша іздестірсем де, қайдан келгені беймәлім қалды. Оны жас жігіт деп шамаласам да, жасының өзі маған жұмбақ болатын: кейде жап-жас көрінетін, әдетте өзінің жастығын көлденең тартып отыратын; алайда кей сәттерде ол маған кемінде жүз жасаған қарттай болып елестейтін.

Бедлоудың келбеті: біртүрлі әсер

Осы ерекшеліктерінен-ақ, шамасы, ол өлшеусіз тауқымет тартқан болар деп ойлайтынмын. Ол да бұл туралы әлдебір өкініш пен ақталуға ұқсас ишарамен сөйлейтін; алғашында мұнысы маған ауыр тиетін. Бірақ көп ұзамай үйреніп, ыңғайсыздық ұмытылды.

Доктор Темплтон және «магниттік байланыс»

Бедлоу өзінің бұрын мұндай болмағанын, қыр соңынан қалмай қойған невралгия салдарынан туған ұстамалы дерт ажарын кетіріп, осындай күйге түсіргенін ашып айтпаса да аңғартатын. Оны ұзақ жылдар бойы фамилиясы Темплтон деген, жасы жетпістен аспаса да кем емес, кәрі дәрігер емдеген көрінеді. Алғаш рет Саратогте көрісіп, содан кейін науқасы жеңілдей бастағандай болған.

Бедлоу дәулетті адам еді: дәрігерге жыл сайын қомақты ақы төлеуге уәде беріп, Темплтон өз уақыты мен тәжірибесін түгел соған арнауды ұйғарған. Доктор Темплтон жас кезінде көп саяхаттап, Парижде Месмер ілімінің жақтаушысы болған екен. Ол магниттік құралдарды қолдана отырып талай жанды сырқат азабынан арылтқандықтан, бұл идея Бедлоуға да ықпал еткен.

Алғашқы тәжірибелер сәтсіз шықты: бесінші не алтыншы әрекет қана әлсіз нәтиже берді, соның өзі де қисапсыз қиындықпен келді. Тек он екінші тәжірибе айтарлықтай сәтті болып, көп ұзамай дәрігер науқасты мүлде ырқына көндірді. Мен олармен танысқан шақта Темплтон Бедлоуды жанында отырмаған күннің өзінде-ақ ұйықтатып тастай алатын дәрежеге жеткен еді.

Қазір—1845 жылы—осындай құбылыстар мыңдаған адамның көз алдында жасала бастаған кезде ғана, мен алғашқыда мүмкін еместей көрінген жайттарды ақиқат ретінде қағазға түсіруге батылдық тауып отырмын.

Әдет, серуен және апиынның көлеңкесі

Бедлоу табиғатынан өте сезімтал, елгезек жан еді; қажырлы, шығармашылық қабілеті күшті болатын. Бірақ ол ішімдікке әуес еді: ішкенде көп ішетін, тіпті ішпей тұра алмайтын. Апиын да оған қосымша қуат беретіндей көрінетін.

Күн сайын таңертең, азанғы астан кейін—дәлірек айтқанда бір шыны аяқ қою қара кофеден соң—едәуір мөлшерде апиын ішу дағдысына айналған. Өйткені түске дейін басқа нәр татпайтын да, содан кейін жалғыз өзі, кейде тек итін ертіп, Шарлоттсвиллдің батысы мен шығысына созылған, жергілікті халық «Асқар таулар» деп ілтипатпен атайтын сүреңсіз белес-төбелерді аралап серуендейтін.

Тұманды күнгі жоғалу

Бірде, Америкада «индейцтер жазы» деп аталатын мезгілге тән, ноябрьдің аяғындағы жылы да тұманды күні таңертең Бедлоу әдетінше төбе жаққа кетеді. Күн еңкейіп, оңтүстікке ауғанша оралмады. Ол тым кешіккен соң, біз алаңдап, кешкі сегіздер шамасында іздеуге шықпақ болғанымызда, өзі келіп қалды. Денсаулығы жаман емес, бірақ тым толқулы еді—мұндай күй оған сирек тән болатын.

Тұман ақыры соншалық қоюланып, қолмен сипап жүруге мәжбүр еткен. Осы шақта бойын түсініксіз үрей билеп, аяғының астынан түпсіз шыңырау ашылып кетердей қорыққан. Үстіне үстемелеп, Асқар таулардың үңгірлері мен тоғайында мекендейді делінетін «мейірімсіз тағы адамдар» туралы құбыжық әңгімелер ойына қайта-қайта оралып, үрейін күшейте түскен.

Даңғыра үні, жалаңаш адам және қорқау қасқыр

Кенет төңіректі дүбірлеткен даңғыраның дауысы естілген. Бұл таулар үшін тосын үн. Іле-шала құшақ-құшақ кілт тізбесін сілкілегендей салдыр-гүлдір шықты да, қасынан денесі күнге күйіп тотыққан жалаңаш біреу жүгіріп өте шыққан. Бір қолында болат шеңберлерден құрастырылған аспапты жол-жөнекей сілкілеп, салдырлатады.

Ол тұманға сіңе бергенде артынан аузын арандай ашқан, екі көзінен от шашқан алып жыртқыш арсылдап шыға келді. Бедлоу оны бірден таныған: қорқау қасқыр. Қызығы, әлгі құбыжық үрейін арттырмай, қайта есін жиғызғандай болды—«мен қисынсыз қиялдың құшағында жүр екенмін» деп ойлап, өзін қолға алуға тырысқан.

Ол бар дауысымен айқайлап, көзін сүртіп, өз қоңын өзі шымшып, бұлақ суымен басы мен мойнын шайып, еңсесін езген дел-салдықтан арылуға ұмтылды. Ақыры бір ағаштың түбіне келіп тыныстағанда, селдір тұман арасынан күннің әлсіз сәулесі түсіп, шөп бетіне жапырақтардың анық көлеңкесі түскен.

Пальма көлеңкесі және басқа дүниеге ашылған көрініс

Сол көлеңкелерге қадала қарап отырып, ол шынымен абдырап қалған: басын көтерсе—жоғарыда пальма ағашы тұр. Орнынан атып тұрып, енді «қиял ғана» деп өзін иландыра алмай қалған. Өйткені бәрі анық, сезімдері сергек сияқты еді: кенет жан төзгісіз ыстық басып, самал жел жұпар иіс себелеп, әлдебір суы мол өзеннің сылдыры мен көп адамның дауысы талып жеткен.

Сол сәтте ышқына соққан жел тұманды лезде ыдыратып жіберген. Сонда ғана ол өзін Асқар таулардың бауырында отырғанын көреді: қарсы алдында кең жазира жазық, өн бойын көктей өткен мол сулы момақан өзен, ал өзен жағасында—араб ертегілеріндегі Шығыс қалаларына ұқсайтын, тіпті олардан да асып түсетін алып қала.

Бедлоу мұның бәрін түс деп қабылдаудан бас тартты. «Түс көрген адам, айналасындағының түс екенін іштей сезеді; сол сезім ақталып, адам оянып кетеді» деп ой түйіп, Новалистің «Біз түс көрген кезде ұйқылы-ояу жатамыз» деген сөзін еске алды. Ал өзі көрген көріністің логикасы өңдегідей айқын болғанын, күдігін тексеріп көрсе де ояу екенін сездіргенін айтты.

Қаладағы қақтығыс және жебе

Осы кезде доктор Темплтон сөзге араласты: ол Бедлоудың орнынан тұрып, қалаға беттегенін нақтылап сұрады. Бедлоу таңырқай қарап, «иә, дәл солай» деді де, әрі қарай жалғастырды: қалаға таяған сайын толқудың ізі білінген адамдарға жолыққан. Ол да өзінен-өзі «үлкен бір іс атқаратынын» сезгендей болыпты. Тобырдан ызаланып, олардан бөлініп шығып, басқа жолмен қалаға жетеді.

Қалада дүрбелең, қырқыс жүріп жатады: жартылай үндісше, жартылай еуропаша киінген солдаттардың шағын отряды британдық мундирге ұқсас киім киген офицерлердің басқаруымен саны әлдеқайда көп қарапайым тұрғындарға тойтарыс беріп тұр. Бедлоу әлсіз жаққа қосылып, кімге қарсы соғысып жатқанын толық білмесе де, өлген офицердің қаруын алып шайқасқа кіреді.

Ақыры олар үстіңгі қабаттары түйісіп, күннің көзі түспейтіндей тар көшеге кіріп қалады. Тобыр найза кезеніп, садақпен атқылап қоршайды. Жебелерінің түрі иір-иір болып келетін малай жебелеріне сәл ұқсас: ұзын, түсі қоңыр, ұшы уланған. Сондай жебенің бірі Бедлоудың оң жақ самайына қадалып, ол теңселіп барып құлайды.

Сол мезетте басы айналып, жүрегі айнып, тұла бойы тырысып, алқынып… «мен өлдім» деді ол.

Өлім сезімі және қайта оралу

Мен әзілдеп: «Енді бұның бәрін түс емес деп айта алмайтын шығарсыз; өзіңізді өлдім деп бізді иландыруға әлек болмайтын боларсыз?» — дедім. Бірақ Бедлоу тілі күрмеліп, қалш-қалш етіп, шүберектей аппақ болып кетті де, жауап қатпады.

Темплтон да қалшиып қатып қалғандай еді: көзі ұясынан шығып кеткен, тісі-тісіне тимейді. Ол ақырын қырылдап: «Айта беріңіз!» — деді.

Бедлоудың айтуынша, бірер минут бойы жалғыз сезім—түпсіз түнек пен өзінің өлгенін ғана түйсіну болған. Сосын кенет электр тогындай күш жан дүниесін сілкіп, серпін мен «сәуле сезімін» оятқан, бірақ ол сәулені көрмеген—тек сезген. Өзін жер бетінің үстімен ұшып жүргендей аңдаған, бірақ тәнмен көру, құлақпен есту, дәм сезу секілді қалыпты қабылдау жоқ.

Төменде өз мүрдесі жатыр: самайына жебе қадалған, басы гүлдей ісіп кеткен. Ол мұны көрмесе де сезгендей. Бірақ ештеңе қызықтырмаған; мүрденің де өзіне қатысы жоқтай. Сонда да әлдебір күш қозғалысқа итермелеп, өзі қалаға келген бұралаң жолмен кері «ұшып» шығады.

Қорқау қасқырды көрген жерге жеткенде, құдды гальваникалық батареяға тиіп кеткендей қайта селк етіп, салмақ, ерік, ағзаны сезіну қабілеті бойына оралады. Сол күйі дереу үйге беттеген. Ал бастан кешкендері айқындығынан айырылмай, қазірдің өзінде «бәрі түс еді» деп өзін иландыра алмай отырғанын айтты.

Темплтонның тұжырымы және акварель

Темплтон аса байыппен: «Жоқ-жоқ, сіздің бастан кешкендеріңізді басқаша атауға мүмкін емес. Қазіргі адамның жан дүниесі психологиядағы ғажап бір жаңалықтардың табалдырығында тұрғанын ғана пайымдай аламыз. Әзірге соны қанағат тұтуымыз керек. Қалғанын мен түсіндіре аламын», — деді.

Темплтон бұл портретте Калькуттада, Уоррен Гастингс губернатор болған кезде танысқан, кейін қайтыс болған мистер Олдебу деген досы бейнеленгенін айтты. Ол кезде өзі небәрі жиырма жаста екен. «Сізді алғаш Саратогте көргенде, мистер Бедлоу, мен сізбен жақын танысып…» — деп сөзін жалғады, бірақ әңгіме осы жерден үзіледі.