Есім ханның ұлы
Салқам Жәңгір: билік кезеңі және жоңғар шапқыншылығына қарсы күрес
Салқам Жәңгір (1645 жылы туған, 1652 жылы қайтыс болған) — Есім ханның ұлы. Есім хан дүние салғаннан кейін Жәңгір хан тағына отырды. Тарихи деректерде оның бойы аласа, бірақ денесі сом, мығым адам болғаны айтылады. Осы ерекшелігіне байланысты халық оны «Салқам Жәңгір» деп атаған.
Оның тұсында Батұр қонтайшы билік жүргізген жоңғар-ойраттардың күшеюі айқын байқалды. Жоңғарлар Қазақ хандығына үздіксіз шабуыл жасап отырды. Жәңгірдің билік жылдары қазақ жерін жаулап алуға бағытталған жоңғар феодалдарының тоқтаусыз жорықтарымен тұспа-тұс келді.
Кейбір мәліметтерге сәйкес, Жәңгір ханның ордасы Түркістанға жақын маңда орналасқан. Қауіп күшейген шақта ол Бұхар хандығымен одақтастық келісімге келіп, жоңғар басқыншыларына қарсы күресті ұйымдастырды. Сонымен бірге, қорғаныс мүддесімен қырғыздармен де осындай қарым-қатынас орнатуға ұмтылды.
Қақтығыстардың негізгі себептері
- Көшіп-қонуға қолайлы жайылымдық жерлер үшін бәсеке.
- Сырдария бойындағы сауда орталықтарын бақылау үшін күрес.
- Жоңғарлардың Қазақ хандығын әлсіретуге бағытталған тұрақты жорықтары.
Жәңгір хан тұсындағы үш ірі шайқас
Бірінші шайқас (1635)
1635 жылғы ұрыста қазақ әскеріне Батұр қонтайшысы бастаған қалың қол қарсы тұрды. Бұл шайқастың нақты нәтижелері жөнінде толық дерек сақталмаған. Дегенмен, кейбір мәліметтерде осы соғыс кезінде Жәңгір ханның тұтқынға түсіп, кейін белгілі бір уақыттан соң қашып құтылғаны айтылады. Сол кезеңнен бастап Жәңгір хан жоңғарларға қарсы әрекетін үдете түскені көрсетіледі.
Екінші шайқас (1643–1644)
Екінші ірі шайқас 1643 жылдың қысында Батұр қонтайшының қазақ жеріне шабуылынан басталды. Жоңғарлар Жетісу өңірінің үлкен бөлігін басып алып, он мыңға жуық адамды тұтқынға түсірді.
Жәңгір ханға көмекке Самарқан билеушісі Жалаңтөс Баһадүр 20 мың сарбазымен келеді. Одақтас қолдың көмегі нәтижесінде Жәңгір хан бұл шайқаста жеңіске жетіп, Батұр қонтайшысы шегінуге мәжбүр болды. Деректерде жоңғарлардың осы ұрыста он мыңға жуық адамнан айырылғаны айтылады.
Сақталған тарихи мәліметтерге қарағанда, бұл шайқаста Жәңгір хан қолбасшылық қабілетін және әскери шеберлігін айқын көрсетті.
Үшінші шайқас (1652)
1652 жылы өткен үшінші ірі шайқаста қазақ әскерлері жеңіліске ұшырап, Жәңгір хан қаза табады.
Дипломатия және соғысқа дайындық
Жәңгір хан жоңғарларға қарсы күресте моғолдар тарапынан қолдау алу үшін де әрекет жасады. Тату көршілік қатынас орнату мақсатында екі рет елші жібергені айтылады. Бұл дипломатиялық міндет оның ұлдары — Тәуке және Апақ сұлтандарға жүктелген.
1643–1644 жылдардағы шайқаста толық күйремеген жоңғарлар келесі соғысқа мұқият дайындала бастады. Қонтайшы жеңілістен кейін бытыраңқы иеліктерін біріктіріп, Сібірдегі орыс қалаларынан қару-жарақ пен оқ-дәрі сатып алғаны туралы деректер бар.
Санат
KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы