Ханға келіп
Хан, көпес қызы және зұлым молда туралы хикая
Бұрынғы заманда бір хан болыпты. Ол әрдайым нөкерлерімен бірге жүреді екен. Бір күні хан серіктерімен үлкен тауға келіп, баурайындағы үлкен өзеннің жағасын бойлай сейіл құрады. Сол өңірге бір адамды билікке қойып: «Бұған сен бас бол!» деп бұйырыпты.
Көпестің аманаты
Ол өлкеде дәулетті көпес өмір сүріпті. Көпестің жалғыз қызы бар екен: оқымысты, бірнеше тіл білетін зерек жан болыпты. Көпес өзінен кейін әйеліне біреу зорлық қылмасын деп, ханмен тамыр-дос болып, сыйласқан екен. Алайда көп ұзамай көпес дүние салады.
Сол елде жұрт қадір тұтатын бір молда да бар екен. Бір күні қыз терезеден сыртқа қарап отырғанда, молда үйінің алдынан өтіп бара жатады. Қыз: әкемізге бата қылып, ас ішсін деп, молданы қонаққа шақырады.
Молда тәкаппарсып: «Жарайды, қырық кісіге жететіндей тамақ дайындап қойыңдар!» дейді.
Түнде молда серігімен келіп, тамақ ішеді. Ас желініп болған соң молда иек қағады да, серігі сыртқа шығып кетеді. Сол түнде қызға зорлық жасалады.
Шындық айтқан қыздың жазалануы
Ертеңінде қыз ханға барып: «Түнде бізді жау шапты» дейді. Хан: «Жауды таныдың ба?» деп сұрайды. Қыз: «Таныдым. Мені шапқан жау — анау» деп, хан қасында отырған молданы көрсетеді.
Бірақ хан сенбейді: «Өтірік айтасың. Бұл кісі ешкімге тимейді» дейді де, төлеңгіттеріне қызды өлтіруді бұйырады.
Сол кезде бір төлеңгіт сөз алып: «Тақсыр, қыздың әкесі бір кезде сіздің жақын досыңыз еді. Өлтірмеңіз, қалаңнан қуып жіберіңіз» деп өтінеді.
Хан бұл уәжді қабыл алып, қызды анасымен бірге қаладан қуып жібереді. Екеуі беті ауған жаққа кетіп, күндер, айлар, жылдар өтеді.
Бәйтерек түбіндегі сыр
Бір күні олар жол жүріп келіп, су жағасындағы биік бәйтеректің түбіне аялдап, көлеңкесіне саялайды. Теректің басында торғайлар топтанып отыр екен. Анасы екеуі жылап отырғанда, торғайлар өзара сөйлеседі.
- — «Бұлар неге жылап отыр?»
- — «Хан бұлардың мал-мүлкін тартып алған»
- — «Бұлардың жатқан жерінде жеті патшаның қазынасы бар»
- — «Шешесі қалаға барып, сүймен мен күрек алып келсін. Теректің түбін кісі бойындай қазса, асыл тас шығады. Тасты сүйменмен ұрғанда қойманың аузы ашылады: киім-кешек, сауыт-сайман, арба — бәрі бар»
- — «Одан соң ат сатып алып, арбаға жегіп, ханға қайта барып: “Қонақпыз” десе, хан қондырар. “Осы жерге үй саламыз” десе, рұқсат берер. Сөйтіп бұрынғы орнын қайта алар еді»
Қыз торғайлардың сөзін естіп қалады да, бәрін анасына айтады. Анасы базарға барып, сүймен мен күрек әкеледі. Қыз теректің түбін қазып, кісі бойындай тереңдегенде асыл тас табады. Тасты сүйменмен ұрғанда, астынан жеті патшаның қазынасы ашылады.
Қайту және қайта бастау
Анасы базарға қайта барып ат сатып алады. Қыз еркекше киініп, атқа арба жегіп, ханға келеді де: «Қонақпыз» дейді. Хан: «Қонақ болсаң, кімсің?» деп сұрайды. Қыз: «Мен бір шаһарда тұратын ханның баласымын» деп жауап береді.
Хан қондыруға келіседі. Қыз: «Осы жерде сауда жасап, үй тұрғызамыз» дейді. Хан рұқсат береді, бірақ: «Бұл жерге үй салмаңдар: бұрын бұл өңірдің иесі өтірік айтып, жазаға ұшыраған, құтсыз мекен» деп ескертеді.
Қыз: «Құтсыз болса да, өз ықтиярыңыз болса, осы жерге саламыз» дейді. Хан: «Салсаң, сал» деп келіседі. Қыз үй тұрғызып, саудасын жүргізе бастайды.
Молданың әшкереленуі
Қыз үйінің есігін теректің түбіне қарата шығарып, баяғы жерге байланысын үзбейді. Бір күні терезеден қарап отырса, сол молда тағы да өтіп бара жатады. Қыз оны қайта шақырады.
Молда тағы да қоқан-лоқыдай сөйлеп: «Кешке алпыс кісіге жететіндей тамақ даярла» дейді.
Қыз серіктеріне: «Мен даңғыра соққанда, қырық есікті бірден бекітіп тастаңыздар» деп тапсырады.
Кешке молда мен көп адам келіп тамақ ішеді. Ас біткен соң молда серігіне: «Жау уақыты» дейді. Серігі сыртқа шыға бергенде, қыз даңғыра соғады. Сол сәтте серіктері есіктерді тез бекітіп, молда мен оның сыбайластарын тұзаққа түсіреді.
Әділ үкім және ақиқаттың жеңісі
Таңертең қыз ханға жүгіріп барады. Хан: «Бұл кім?» дейді. Сол жерде ханның ақылды уәзірі: «Бұл — кеше шаһардан қуылған қыз» деп таныстырады.
Уәзір ханға мән-жайды жеткізеді: қызды түнде тағы да жау шапқанын, шапқанның баяғы молда екенін айтады. Хан: «Молда ұсталды ма?» деп сұрайды. Қыз: «Иә, ұсталды» дейді.
Молданы хан алдына әкеледі. Хан: «Сен мұны неге шаптың?» деп сұрайды. Молда жауап бере алмай, басын төмен салады. Сол жерде оған өлім жазасы кесіліп, молда өлтіріледі.
Молданың жүз серігі болыпты. Олардың да күн сайын біреуі жазаланып отырады. Ең соңында қалған серігі жанын сақтау үшін: «Молданың тығып қойған қазынасы бар, соны айтып берейін, мені өлтірмеңіз» деп жалбарынады.
Хан сұрайды: «Бұл молда қайдан келді?» Серік: «Жеті қаланы қырып келді» дейді. Хан: «Ол қалалардың қазынасы қайда?» Серік: «Бәрі осы маңға көмулі» деп жауап береді.
Сөйтіп, әлгі жігіт арамза молданың көмілген қоймасын ханға тауып беріп, кейін ханның сенімді уәзіріне айналады.